ڕاپۆرت

چی لە ئیبراهیم خەلیل دەگوزەرێت؟

دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، سەرچاوەیەکی زەبەلاحی کۆکردنەوەی داهات و پارە، بەپێی راپۆرتەکانی گەیشتوو بە لیژنە تایبەتمەندەکانی پەرلەمانی عێراق رۆژانە هەزاران بارهەڵگر لە نێوان هەرێمی کوردستان و تورکیادا لەم دەروازەیەوە هاتووچۆ دەکەن.

داهاتی ساڵانەیان دەگاتە سەدان ملیار دۆلار کە بەوەش دەتوانرێت نزیکەی موچەی هەموو موچەخۆرانی هەرێمی کوردستانی پێ دابین بکرێت کەچی حکومەتی هەرێم چاوی لەبەغدا بڕێک پارەی بۆ بنێرێت بۆ ئەوەی موچەی مانگی نیسان دابەش بکات.
دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل دەکەوێتە سنوری پارێزگای دهۆک لە قەزای زاخۆ کە لە دوای رادەستکردنی نیوەی داهاتی دەروزاە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان و دانانی فەرمانبەرانی چاودێری دارایی، زۆرترین قسەوباس لەبارەی دیارنەبوونی بەشێکی زۆری داهاتی ئەم دەروازەیە دەکرێت لەکاتێکدا حکومەتی ناوەندی جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەبێت داهاتی رستەقینەی دەروازەکە دیاری بکرێت.
ئەندامانی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق و هەرێمی کوردستانیش بەدواداچوونیان لەوبارەوە کردووە، بەپێی هەندێک راپۆرت داهاتی ساڵانەی دەروازەی ئیبراهیم خەلیل نزیکەی 7 ملیار دۆلارە کە ئەوەش دەکاتە موچەی نزیکەی ساڵێکی هەموو فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان، بەڵام بەرپرسانی دەروازەکە ئاماری جیاوازتر بڵاودەکەنەوە.
شێروان میرزا، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراقرایگەیاند، راپۆرتێک هاتووەتە پەرلەمانی عێراق ئاماژە بەوە دەکات کە داهاتی ئەو دەروازە سنوریە ٧ملیار دۆلارە لە ساڵێکدا کە ئەوەش بەشی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەکات. 
بە مەبەستی ئاگاداربوون لە جموجۆڵی بازرگانی و شەفافییەت لە داهاتی، لە ماوەی رابردوودا بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی گومرگی هەرێم جموجۆڵی بازرگانیی هەر سێ دەروازەی حاجی ئۆمەران و باشماخ و پەروێزخانی بە سیستمێكی ئەلیكترۆنی بەستەوە بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی گومرگەوە بەڵام بەبیانووی نەبوونی هێڵی ئینتەرنێت تا ئێستا دەروازەی نێودەوڵەتیی ئیبراهیم خەلیل نەبەستراوەتەوە بەو سیستمەئەلیكترۆنییەوە.
کاروان گەزنەیی، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەرلەمانی کوردستان، رایگەیاند، ژمارەی جیاواز هەیە دەبێر داهاتەکانی بگەرێتەوە بۆ وەزارەتی دارایی بەڵام ناگەڕێتەوە. 
بە هەدەردان و دیارنەمانی بەشێکی زۆری داهاتی دەروازەی ئیبراهیم خەلیل و دەروازەکانی دیکەی هەرێمی کوردستان لە کاتێکدایە کە حکومەت لە قەیرانێکی دارایی قوڵ دایە تەنیا توانا دابینکردنی نیوەی مووچەی فەرمانبەرانی هەیە و ناتوانێت لەکاتی خۆی و بە لێبڕینیش موچە دابین بکات، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکگرتوو لە پەرلەمانی عێراق جەخت لەوە دەکاتەوە هەرێمی کوردستان کێشەی نەبوونی داهاتی نییە و تەنیا لە ئیبراهیم خەلیل رۆژانە نزیکەی 3000 بارهەڵگر گومرگ دەکرێن و داهاتەکانیان سەدان هەزار دۆلارە.
جەمال کۆچەر، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکگرتوو لە پەرلەمانی عێراق، ئاماژە بەوە دەکات، لەو دەروازەیە رۆژانە سێ هەزار ئۆتۆمبێل تێپەڕ دەکەن لە کاتێکدا باجیش زیاد کراوە کێشەکە ئەوەیە داهاتەکە وەردەگیرێت بەڵام خەرج ناکرێتەوە.
 لە دوای دەستبەکاربوونی مستەفا کازمی وەک سەرۆک وەزیرانی عێراق دەستی کردووە بە کۆنترۆڵکردن و رێکخستنەوەی دەروازە سنورییەکان و لەو چوارچێوەیەش لەکاتی سەردانی بۆ هەرێمی کوردستان دەروازەی ئیبراهیم خەلیل و باشماخی بەسەر کردەوە، دانانی فەرمانبەرانی چاودێری دارایی عێراق و گەڕانەوەی نیوەی داهاتی دەروازەکانی بە مەرجی ناردنی 320 ملیار دینارەکەی موچە داناوە، هەر لەو سەردانەیدا کازمی رایگەیاند، لیژنەیەکی هاوبەشی عێراق و هەرێمی کوردستان کارەکانی دەروازەکە رێکدەخەنەوە و گەشەی پێدەدن.
غالب محەممەد ئەندامی پەرلەمانی عێراق، وتی: دوو جۆر نوسراو هەیە لە ئیبراهیم خەلیل کە یەکیان بۆخۆیانە وەزارەتی داراییش پێی نازانێت ئەوەش بۆ ئەو شتانەیە کە گرانە نوسراوەکەم لەلایە دەگەرێتەوە بۆ پارتی.
لە دوای راپەڕینی ساڵی 1991 پارتی دیموکراتی کوردستان دەستی بەسەر دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل گرت و تاوەکو چەند ساڵێک لەسەر داهاتی دەروازەکە لەگەڵ یەکێتی نیشتمانی کوردستان ناکۆکبوون، لەو سەردەمەوە تاوەکو ئێستا داهاتی دەروازەکە بە ناڕوونی ماوەتەوە، سەرەڕای بەتاڵی خەزێنەی حکومەت بەشێکی کەمی داهاتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ خەڵک و حکومەت.

نەوتراوەكان لەبارەی ریفراندۆمەوە

راپۆرت: فازل حەمەڕەفعەت – محەمەد رەئوف
ئەو رۆژەی بڕیاردرا كورد ریفراندۆم بكات بۆ سەربەخۆیی، بارزانی بە نوێنەری لایەنە سیاسییەكانی وت:” ئەنجامدانی ریفراندۆم بەواتای دروستكردنی دەوڵەت نییە”، بەڵام سكرتێری حزبی شیوعی‌و دكتۆر رۆژ نوری شاوەیس دەیانوت دەبێت دەستوری دەوڵەتەكە “عەلمانی” بێت، نوێنەری بزوتنەوەی ئیسلامی داوایدەكرد وەكو مژدانەی ریفراندۆم چەند موچەیەك بەسەریەكەوە بە فەرمانبەران بدرێت، مەلا بەختیار پێشبینی هێرشی حەشدی شەعبی دەكرد‌و محەمەد حاجی مەحمود-یش دەیوت باوەڕناكەم شیعە پەلاماری كورد بدەن، سەعدی پیرە رۆژی ریفراندۆمی یەكلاكردەوە، رۆژێك كە تەنانەت وەزیری دەرەوەی ئەمریكاش نەیتوانی لەوادەی خۆی دوایبخات، لەم راپۆرتەدا زانیاری نوێ لەبارەی گفتوگۆی بارزانی‌و لایەنەكان لە رۆژانی بەر لە بەڕێوەچوونی ریفراندۆم بڵاودەكەینەوە.   

دۆخی كورد لە رۆژگاری ریفراندۆمدا
نیسانی 2017 كە وردە وردە شەڕی “داعش” بەرەو كۆتایی هەنگاوی دەنا، پارتی دیموكراتی كوردستان‌و یەكێتی نیشتمانی كوردستان وەفدێكی هاوبەشیان دروستكرد‌و سەردانی حزبە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانیان كرد، لەو سەردانانەدا باسیان لەوەكرد دەیانەوێت ریفراندۆم بكەن بۆ جیابونەوە لە عێراق‌و دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان.
ئەوكاتەی كە پارتی‌و یەكێتی بابەتی ریفراندۆمیان وروژاند، حكومەتی هەرێم لەناو قەیرانێكی دارایی قوڵدابوو، مانگانە بە پاشەكەوتیشەوە موچەی فەرمانبەرانی بۆ دابین نەدەكرا، لەڕووی سیاسیشەوە هەرێمی كوردستان لەناو قەیراندا بوو، ماوەی دوو ساڵ بوو بەهۆی یاسای سەرۆكایەتی هەرێم‌و درێژكردنەوەی وادەی سەرۆكایەتییەكەی مەسعود بارزانییەوە، پارتی دەرگای پەرلەمانی داخستبوو، بزوتنەوەی گۆڕانی لە حكومەت دەركردبوو، رێگەی نەدەدات یوسف محەمەد سەرۆكی خولی چوارەمی پەرلەمانی كوردستان بگەڕێتەوە بۆ سەركارەكەی لە هەولێر.

كێ چی دەوت ؟
لەم بارودۆخەدا بوو، رۆژی  7ی حوزەیران 2017 لایەنە سیاسییەكان بەبێ ئامادەبوونی بزوتنەوەی گۆڕان‌و كۆمەڵی ئیسلامی بە سەرۆكایەتی مەسعود بارزانی كۆبونەوە، لەم كۆبونەوەیەدا بارزانی قسەی كردو وتی:” من دەزانم لە كوردستان كێشە هەیە، بەڵام ناكرێت ریفراندۆم ببەسرێتەوە بە كێشەكانەوە، ریفراندۆم بابەتێكی نەتەوەییەو پەیوەندی بە هیچ كەس‌و لایەنێكەوە نییە.. دەبوو گۆڕأن و كۆمەڵ بەشداری ئەم كۆبونەوەیەیان بكردایە چونكە پرسێكی چارەنوسسازە ، بەڵام بەداخەوە بەشداری كۆبونەوەكەیان نەكرد”.
بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو)، بارزانی سەربوردێكی دۆخی كوردی لە عێراق گێڕاوەتەوە‌و وتویەتی ئێستا گەیشتوینەتە دۆخێك” عەلی غێدان لە كۆبونەوەدا هەڕەشەی كردووە هەولێر داگیربكات، نوری مالیكی پێی وتووە پەلەمەكە تا فڕۆكەی (ئێف 16)ەكانمان بەدەستدەگات ئەوكاتە هێرش دەكەین”. 
لە كۆتایی قسەكانیدا بارزانی بە نوێنەری حزبەكانی وتووە:” ئێستا دو رێگامان لەبەردەمدایە، یان ئەوەی وەكو هاوڵاتییەكی عێراقی بمێنینەوە، یاخود ئەوەی بڕیارێكی مێژوویی بدەین، با ژیان‌و مردنمان بەیەكەوە بێت، دەرفەت دێت‌و دەڕوات”.
سەرباری ئەوەی داوای لە حزبەكان كرد لە كۆبونەوەكەدا رۆژی بەڕێوەچوونی ریفراندۆم دیاری بكەن، بەڵام بەپێی بەدواداچوونەكانی (درەو) هەر لەو كۆبونەوەیەدا بارزانی بە نوێنەری حزبەكانی وتووە:” ئەنجامدانی ریفراندۆم بەواتای دامەزراندنی دەوڵەت نییە”.
دوای قسەكانی بارزانی، بۆچونی لایەنە سیاسییەكان بەمشێوەیە بووە لەبارەی ریفراندۆمەوە: 
•    كۆسرەت رەسوڵ عەلی جێگری یەكەمی سكرتێری گشتی ئەوكاتەی یەكێتی بە نوێنەرایەتی یەكێتی بەشداری كۆبونەوەكە بووە، بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، وتویەتی:” پشتیوانی ئەنجامدانی ریفراندۆم دەكەم”.
•    مەلا بەختیار كارگێڕی ئەوكاتەی مەكتەبی سیاسی یەكێتی تویەتی:” لەدوای داعش مەترسی هەیە حەشدی شەعبی پەلاماری كوردستان بدات، كێشەی ناوخۆیی بە بچوك مەزانن، ئاسان نییە بەبێ چارەسەركردنی كێشەكان‌و كاراكردنەوەی پەرلەمان ریفراندۆم بكرێت، پێشنیاز دەكەم وەفدێكی لایەنەكان بەبێ پارتی‌و یەكێتی سەردانی گۆڕان‌و كۆمەڵ بكەن، نواندنی نەرمی لەلایەن كاك مەسعودەوە لەگەڵ گۆڕان‌و كۆمەڵدا شەرەفمەندیییەكی گەورە دەبێت”.
•    رۆژ نوری شاوەیس ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی:” سەرەتا كە سەردانی حزبەكانمان كرد لەبارەی ریفراندۆمەوە هەڵوێستیان باش بوو، ئێمە لەگەڵ دەوڵەتێكی دیموكراتی عەلمانیداین”.
•    هادی عەلی بە نوێنەرایەتی یەكگرتووی ئیسلامی قسەی كردووە‌و وتویەتی:” یەكگرتوو بەشێوەیەكی مەبدەئی لەگەڵ ریفراندۆمەكەدایە‌و پێیانوایە ئەگەر كورد خۆی ئەمری واقیع فەرز نەكات كەس ئەو كارەی بۆ ناكات”، بەڵام نوێنەرەكەی یەكگرتوو داوای كردووە پێداویستییەكانی بەڕێوەچونی ریفراندۆمەكە ئامادە بكرێت، لەپێش هەمویانەوە كاراكردنەوەی پەرلەمانی كوردستان.
•    كاوە مەحمود سكرتێری حزبی شیوعی باسی لەوەكردووە” ئەوان وەكو حزبی شیوعی داوای دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان دەكەن، بەڵام بەجۆرێك شوناسی دەوڵەتەكە  مەدەنی‌و عەلمانی‌و دیموكراسی بێت”، بەپێچەوانەی ئەوەی بارزانی لە كۆبونەوەكەدا وتویەتی: ریفراندۆم بەواتای دروستكردنی دەوڵەت نییە”، سكرتێری حزبی شیوعی لە قسەكانیدا باسی لەوەكردووە:” دەبێت ئەوە یەكلابكرێتەوە ئایا ئێمە ریفراندۆم بۆ چ شتێك دەكەین ؟ ئایا ریفراندۆم پەرچەكردارە بەرامبەر بە بەغداد ؟”.
•    كامیل حاجی عەلی كە بەنوێنەرایەتی بزوتنەوەی ئیسلامی بەشداربووە لە كۆبونەوەكەدا، وتویەتی:” هەوڵ بدرێت هاوكات لەگەڵ راگەیاندنی وادەی بەڕێوەچوونی ریفراندۆمدا مژدە بە خەڵك بدرێت” لەمەدا مەبەستی لەوە بووە حكومەت چەند موچەیەك بەسەر فەرمانبەراندا دابەشبكات، كە ئەوكات هاوشێوەی ئێستا فەرمانبەران كێشەی وەرگرتنی موچەكانیان هەبووە.
•    بەڵێن عەبدوڵا سكرتێری حزبی زەحمەتكێشان:” ئێمە پشتیوانی ریفراندۆم دەكەین‌و پێویستە پەلەی لێ بكرێت چونكە دواكەوتووە”.
•    مونا قەهوەچی كە بە نوێنەرایەتی حزبە توركمانییەكەی بەشداربوو، بەتوندی پاڵپشتی ریفراندۆمی كردووە‌و پێی وابووە ریفراندۆم دواكەوتووەو وتویەتی:” دەبوو ساڵی 2003 ریفراندۆم بكرایە”. 
•    محەمەد حاجی مەحمود سكرتێری حزبی سوسیالیستی دیموكراتی كوردستان وتویەتی:” پێویست بوو گۆڕان‌و كۆمەڵیش بەشداربونایە، بەڵام من لەگەڵ ئەوەدانیم ریفراندۆم دوابخرێت، راستە قەیران هەیە، بەڵام ریفراندۆم لە قەیران گەورە ترە”.
•    مەسرور بارزانی راوێژكاری ئەوكاتی ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی كوردستان وتویەتی:” ریفراندۆم پرۆسەیەكی نەتەوەییە‌و كەس ناتوانێ دژی بوەستێت”.

خاڵی ناكۆكی
بەگشتی لە كۆبونەوەكەدا زۆرینەی لایەنەكان لەسەر دوو خاڵ هاوڕابوون كە ئەمانە بوون:
•    هەموو لایەنەكان بەشداری بكەن لە پرۆسەكەدا بە گۆڕان‌و كۆمەڵی ئیسلامیشەوە.
•    هەموان بەشێوەیەكی مەبدەئی لەگەڵ سازدانی ریفراندۆمدا بوون.
•    زۆرینەی لایەنەكان داوای كاراكردنەوەی پەرلەمانی كوردستانیان دەكرد، ئەبو كاروان وەكو  ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی شیوعی بەشداربووە لە كۆبونەوەكەدا‌و لەسەر ئەم بابەتە قسەی كردووە‌و داوای لە بارزانی كردووە پەرلەمان كارا بكاتەوە‌و رێگە بدات یوسف محەمەد بگەڕێتەوە بۆ پەرلەمان، بارزانی رەتیكردوەتەوە‌و وتویەتی یوسف محەمەد سەرچاوەی هەموو كێشەكان بووە‌و رێگەی پێنادەن بگەڕێتەوە، بارزانی پێشنیازی كردووە ئەبو كاروان پۆستی سەرۆكی پەرلەمان وەربگرێت، ئەبو كاروان رەتیكردوەتەوە، چونكە مەبەستی پێشنیازەكەی ئەبوكاروان بۆ پینەكردن و چارەسەركردنی ناكۆكیەكان بووە نەك بەدەستهێنانی پۆستەكە ، بەر لە بەڕێوەچوونی ریفراندۆم لە 15ی مانگی ئەیلولدا، بارزانی بە پاڵپشتی یەكێتی‌و ئەو لایەنانەی كە لە ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم پاڵپشتییان دەكرد، پەرلەمانی كوردسانی بەبێ گەڕانەوەی یوسف محەمەد كاراكردەوە‌و پەرلەمان بڕیاری سازدانی ریفراندۆمی پەسەندكرد.
•     زۆربەی لایەنەكان باسیان لە چاككردنی دۆخی بژێوی‌و موچەی فەرمانبەرانیان كردووە بەر لە سازدانی ریفراندۆمەكە.
ئەوانەی لە كۆبونەوەكەدا لەگەڵ سازدانی ریفراندۆم نەبوون تەنیا دوو لایەن بوون:
•    ئایدن مەعروف بە نوێنەرایەتی بەرەی توركمانی بەشداربوو لە كۆبونەوەی لایەنە كوردستانییەكاندا، ئایدن دوایكردووە هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەغداد دانوستان بكات، هەروەها داویكردووە رۆڵی پێكهاتەكانی لە ریفرامدۆمدا دیاری بكرێت.
•    ئاشورییەكان بەهەمان شێوە دژی ریفراندۆم بوون، نوێنەرەكەیان كە كەسێك بووە بەناوی (یەعقوب) وتویەتی:” ئێمە پشتیوانی مافەكانی كورد دەكەین، بەڵام دەبێت رێككەوتن لەگەڵ كلدۆئاشورییەكان بكرێت، چونكە ئاشورییەكان لە كورستان چەوسێندراونەتەوە.
بەرەی توركمان‌و ئاشورییەكان تەنیا لەم كۆبونەوەیەدا بەشدارییان كرد‌و دواتر بەشداری هیچ كۆبونەوەیەكی لیژنەی باڵای ریفراندۆمیان نەكرد.

پیرە رۆژی ریفراندۆمی یەكلاكردەوە
كاتێك قسەوباسەكانی لەبارەی ریفراندۆمەوە تەواوبوون، مەسعود بارزانی كە سەرۆكایەتی كۆبونەوەی لایەنە سیاسییەكانی دەكرد، رووی لە (هەندرێن محەمەد) سەرۆكی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن‌و راپرسی كوردستان كردو لێی پرسی:
–    چەنێك كاتتان دەوێت بۆ ئەوەی ئامادەكاری بكەن بۆ سازدانی ریفراندۆم ؟”.
+ لەو رۆژەوە بودجە بۆ ریفراندۆمەكە ئامادە دەكرێت ماوەی (120) رۆژ كاتمان پێویستە.
–    بارزانی بەتوڕەییەوە: ئەمە كاتكوشتنە، ئەو هەموو كاتەی ناوێت، ئەگەر نایكەن با رایبگەیەنین كە ریفراندۆم ناكرێت، تەنانەت ئەگەر ئەمریكاش دژ بێت من هەر ریفراندۆم دەكەم، ئەگەر ئێوە نایكەن من كاتی ریفراندۆمەكە دیاری دەكەم.
لەم كاتەدا بوو كە سەعدی ئەحمەد پیرە ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی پێشنیازی كرد رۆژی 25ی ئەیلولی 2017 ریفراندۆم بەڕێوەچێت، بەپێی بەدواداچونەكانی (درەو) بارزانی پێشنیازەكەی سەعدی پیرەی زۆر بەدڵ نەبووە‌و خوازیار بووە لە رۆژی (1)ی ئەیلول ریفراندۆمەكە بكرێت، بەڵام لەناچاریدا قبوڵی كردووە، سەعدی پیرەش پێشنیازەكەی بۆ ئەوە كردووە هەندێك كاتی ریفراندۆمەكە دوابخات بۆ ئەوەی دەرفەتی زیاتر هەبێت بۆ بیكردنەوە‌و بڕیاردان.
هەر لەم كۆبونەوەیەدا بوو كە لایەنەكان رێككەوتن لەسەر ئەوەی لیژنەی باڵای ریفراندۆم دروستبكرێت‌و بۆ رۆژی دواتر هەر لایەنێك نوێنەری خۆی لە لیژنەكەدا دیاری بكات.

كۆبونەوەی لیژنەی ریفراندۆم
كۆبونەوەى دواتر لیژنەی باڵای ریفراندۆم دروستكراو یەكەمین كۆبونەوەی خۆی رۆژی 2017/8/7 بە سەرۆكایەتی مەسعود بارزانی كرد، ئەم كۆبونەوەیە لە كۆبونەوەی لایەنە سیاسییەكان كە تێیدا رۆژی ریفراندۆم دیاریكرا جیاوازتر بوو، بارزانی‌و نوێنەری لایەنەكان لە لیژنەی ریفراندۆم دوای وەرگرتنی بۆچونی وڵاتانی جیهان، هەندێك لە بڕیارە توندەكەیان بۆ سازدانی ریفراندۆم پاشەكشێیان كرد‌و بەپێچەوانەی كۆبونەوەی لایەنەكانەوە كە هەست‌و سۆز تێیدا زاڵ بوو، لەم كۆبونەوەیەدا كەمێك وردترو هۆشیارانەتر قسە لەسەر سازدانی ریفراندۆم كراوە.
لەم كۆبونەوەیەدا بەپێی زانیارییەكانی (درەو) بارزانی باسی لەوەكردووە، نوێنەری سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان‌و باڵیۆزی ئەمریكا‌و یەكێتی ئەوروپاو كونسوڵی وڵاتانی بینیوە‌و هەمویان لەگەڵ ئەوەدانین هەرێمی كوردستان ریفراندۆم بكات‌و دەڵێن كاتەكەی گونجاو نییە. 
بەپێی ئەوەی باس دەكرێت لەم كۆبونەوەیەدا بارزانی دوای وەرگرتنی بۆچونی ئەمریكاو نەتەوە یەكگرتووەكان‌و كونسوڵی وڵاتان بۆچوونی گۆڕاوە‌و پاشەكشێی كردووە‌و بە نوێنەری لایەنەكانی وتووە:” خۆتان ئەزانن لە كۆبونەوەی لایەنە سیاسییەكاندا ئێوە كاتی ریفراندۆمتان دیاری كردووە نەك من”، واتا بەرپرسیارێتییەكەی خستوەتە ئەستۆی لایەنە سیاسییەكانەوە، ئەمە لەكاتێكدایە لە كۆبونەوەكەدا بارزانی خۆی فشاری كردووە لە ریفراندۆمەكە لە كاتێكی زوتر لە 25ی ئەیلول بەڕێوەبچێت‌و تەنانەت وتویەتی تەنانەت ئەگەر ئەمریكاش دژ بێت، ئەو هەر ریفراندۆم دەكات.
نەجمەدین كەریم پارێزگاری كەركوك یەكێك لەوانە بووە كە لە یەكەمین كۆبونەوەی لیژنەی باڵای ریفراندۆمدا قسەی كردووەو وتویەتی:” بۆ تەید كردنی قسەكانی كاك مەسعود ، منیش لەگەڵ باڵیۆزی ئەمریكا دانیشتم، هەمان قسەیان كرد كە كاتەكە گونجاو نییە، بەڵام وتم ئەگەر ریفراندۆمەكە دابخەین بۆ كاتی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە 2018دا، بەڵین دەدەن هاوكارمان بن، باڵیۆز بەڵێنی نەدا، كاك مەسعود من لەگەڵ بۆچونی تۆدام لەبارەی ئەوەی عەبادی لە مالیكی باشترە”.
لەبارەی هەڵوێستی یەكێتییەوە سەبارەت بە ریفراندۆم، نەجمەدین كەریم باسی لەوەكردووە لە مەكتەبی سیاسی‌و سەركردایەتی یەكێتی كەس دژی ریفراندۆم نییە‌و ئەنجومەنی ناوەندی یەكێتیش دەنگی داوە بە ریفراندۆم.
لەم كۆبونەوەیەدا هەندێك رەخنە گیرا لەوەی بەتایبەتی لەلایەنی پارتییەوە تەخوینی ئەو كەسانە دەكرێت كە دەڵێ بەشداری ریفراندۆم ناكەن‌و دەنگ نادەن، بارزانی لەمبارەیەوە وتویەتی:” من لەگەڵ تەخوینكردندا نیم، بەڵام ئەوەی ئەوانەش دەیكەن‌و دەیڵێن لەبارەی ریفراندۆمەوە راست نییە”.
دوای ئەم كۆبونەوەیە، بارزانی گەشتێكی ئەوروپای كرد تاوەكو لەوێ لەناوەندە سیاسییەكان بانگەشە بۆ ریفراندۆم بكات‌و دۆست بۆ ریفراندۆمەكە كۆبكاتەوە، بەڵام لەوێ پرسیاری لێكرا لەبارەی ئەوەی بۆچی دەرگای پەرلەمانی كوردستانی داخستووە، ئەمە بارزانی نیگەران كردووە‌و بەشێوەیەكی خێرا كۆتایی بە گەشتەكەی هێناو گەڕایەوە بۆ كوردستان. 
بارزانی‌و ئەوانەی پاڵپشتی ریفراندۆمیان دەكرد، بابەتەكەیان بەجددی گرتبوو، تەنانەت لیژنەیەكیان دروستكردبوو بۆ نوسینەوەی دەستوری دەوڵەتی كوردستان، ئەمە ئەوكاتەبوو كە هێَشتا ریفراندۆم نەكرابوو، ئاسۆی كاردانەوەی عێراق‌و وڵاتانی ناوچەكە بەتەواوەتی دەرنەكەوتبوو.

نامەكەی تیلرسن
ریكس تیلرسن وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی ئەمریكا رۆژی 23ی ئەیلول، واتا دوو رۆژ بەر لەوەی ریفراندۆم بەڕێوەبچێت، نامەیەكی بۆ مەسعود بارزانی نارد، تێیدا داوای لێكرد، پرۆسەی ریفراندۆم دوابخات‌و بەدیلی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی قبوڵ بكات.
مەبەست لە هاوپەیمانەكان ئەوەبوو، بەریتانیا‌و ئەڵمانیا‌و فەرەنسا‌و نەتەوە یەكگرتووەكانیش پشتیوانی ناوەڕۆكی نامەكەی وەزیری دەرەوەی ئەمریكایان دەكرد بۆ بارزانی.
بەدیلی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی كە لەنامەكەی تیلرسۆندا كە لە زیاتر لە (700) وشە پێكهاتبوو، ئەوەبوو، كورد ریفراندۆم نەكات‌و لەبری ئەوە بۆ ماوەی ساڵێك بچێتە گفتوگۆوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی لەگەڵ بەغداد‌و ئەگەر هەیە وادەی دانوستانەكە دوای ساڵەكە درێژبكرێتەوە. 
تیلرسن باسی لەوەكردبوو، ئەمریكا لەگەڵ بەریتانیا‌و فەرەنسا هەوڵ دەدەن بەدیلی ریفراندۆم كە دیالۆگە لەگەڵ بەغداد بۆ چارەسەری كێشەكان، لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی پەسەندبكرێت، ئەگەر بەدیلەكەش ئەنجامی نەبوو، ئەوكات ئەوان پاڵپشتی كورد دەكەن ریفراندۆم بكات، لەبەرامبەردا هۆشداری دابوو لەبارەی ئەوەی ئەگەر هەرێم بەیلەكە قبوڵ نەكات‌و سوربێت لەسەر ئەنجامدانی ریفراندۆم، ئاكامی مەترسیداری دەبێت.
نامەكە بەفەرمی دانی بەوەدانابوو كە كورد لە ساڵی 1921ەوە ستەمێكی مێژوویی لێدەكرێت، باسی لەوەكردبوو، بەدیلەكەی ئەمریكا هەلێكی مێژووییە بۆ كورد كە “شایستەی تاقیكردنەوەیە”.
ئەمریكا لەو نامەیەی تیلرسۆندا، لەبەرامبەر ئەوەی بارزانی ریفراندۆمەكەی دوابخات، ئەمادەیی نیشاندابوو ئەم كارانە بۆ كورد بكات:
•    رێككەوتنی مانادار لەسەر دابەشكردنی دەسەڵات‌و داهات.
•    جێبەجێكردنی ماددەی 140.
•    چارەسەركردنی كێشەكانی دیكەی وەك پێشمەرگە، فڕۆكەوانی مەدەنی، نوێنەرایەتی دیپلۆماسی.. هتد.
فوئاد حسێن كە ئەوكات سەرۆكی دیوانی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بوو، لە كۆبونەوەی رۆژی 23ی لیژنەی باڵای ریفراندۆمدا نامەكەی تیلرسۆنی خوێندەوە‌و وەریگێڕا بۆسەر زمانی كوردی، زۆرینەی ئامادەبوان لەگەڵ ئەوە بوون، ریفراندۆم بكرێت‌و دواتر لەگەڵ بەغداد دانوستان بكرێت.
لەوكاتانەدا كە ئەمریكا نامەكەی بۆ بارزانی نارد، ئێرانیش فشارەكانی لەسەر یەكێتی توندكردەوە، وەفدێكی یەكێتی بانگهێشتی تاران كران، لەوێ پەیامی توندیان پێدرا ئەگەر ریفراندۆم بكەن، ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتیان لێ دەسەندرێتەوە.
مەلا بەختیار هەڕەشەكانی ئێرانی لە یەكێتی لە كۆبونەوەی لیژنەی باڵای ریفراندۆمدا خستەڕوو، محەمەد حاجی مەحمود سكرتێری حزبی سۆسیالیست لەوانەبوو كە پێشبینییەكەی بەوشێوەیە بوو، سەرباری هەڕەشەكان شیعە یاخود بەدیاریكراوی “حەشدی شەعبی” شەڕی كورد ناكەن”.
مەلا بەختیار داوای دەكرد بڕیاری كۆتایی لەبارەی بەڕێوەچوون یان نەچوونی ریفراندۆم دوابخرێت بۆ دواین ساتەكان بۆ ئەوەی هەڵوێستی وڵاتانی ناوچەكە بەتەواوەتی بەدیار بكەوێت، ئەم قسانەشی دوای سەردانی وەفدی یەكێتی هات بۆ تاران.
هەر لەو رۆژەدا بوو، بافڵ تاڵەبانی كوڕە گەورەی جەلال تاڵەبانی سەردانی مەسعود بارزانی كرد‌و دوای گەڕانەوەی بە میدیاكانی یەكێتی راگەیاند، ریفراندۆم ناكرێت‌و كورد قایل بووە بە پێشنیازەكانی ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی، بەپێی زانیارییەكانی (درەو)، لەو سەردانەدا بافڵ تاڵەبانی بەتوندی دەستی بارزانی گوشتیوە‌و داوای لێكردووە لەسەر بەڵێنی خۆی ریفراندۆمەكە نەكات، بارزانی بەڵێنی پێداوە، ئەمە هۆكارەكە بووە كە بافڵ دوای كۆبونەوەكە رایگەیاندووە ریفراندۆم ناكرێت.
رۆژی 25ی ئەیلولی 2017 لەناو بارودۆخێكی خراپی ئابوری‌و سیاسی ناوخۆی هەرێمی كوردستان‌و لەژێر فشاری وڵاتانی ناوچەكە (ئێران، توركیا)‌و ناڕەزایەتی ئەمریكا‌و بەریتانیا‌و فەرەنسا‌و ئەڵمانیا‌و یەكێتی ئەوروپا، بارزانی‌و ئەوانەی پاڵپشتییان دەكرد، ریفراندۆمیان كرد، ریفراندۆمەكە لە چەند ناوچەیەكی كێشەلەسەر بەڕێوەچوو.
بەپێی قسەی كۆمسیۆنی هەڵبژاردن‌و راپرسی هەرێم رێژەی 72%ی ئەوانەی مافی دەنگدانیان هەبووە بەشدارییان لە ریفراندۆمەكەدا كردووە، دهۆك بەرزترین ئاستی بەشداری‌و پارێزگای سلێمانی‌و هەڵەبجە كەمترین ئاشتی بەشدارییان تۆماركرد، بەوتەی كۆمسیۆن رێژەی زیاتر لە 92%ی بەشداربوان بە”بەڵێ” دەنگیاندا بۆ سەربەخۆیی كوردستان، ئەوكات جوڵانەوەی “نەخێر لەئێستادا” كە شاسوار عەبدولواحید سەرۆكایەتی دەكرد، دەیوت ساختەكاری لە ریفراندۆمەكەدا كراوە.
بزوتنەوەی گۆڕان‌و كۆمەڵی ئیسلامی كە بەشدارنەبوون لەناو ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆمدا، لە رۆژی دەنگدانیاندا چونە پاڵ ریفراندۆمەكە‌و عومەر سەید عەلی رێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان‌و عەلی باپیر ئەمیری كۆمەڵی ئیسلامی بە “بەڵێ” دەنگیاندا بۆ جیابونەوە لە عێراق.
رۆژی 1ی ئۆكتۆبەر، ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم لە هەولێر بەسەرۆكایەتی مەسعود بارزانی كۆبووەوە‌و لە كۆبونەوەكەدا بڕیاردرا ناوی ئەنجومەنەكە بگۆڕدرێت بە “ئەنجومەنی سەركردایەتی سیاسی كوردستان، ئەنجومەنە نوێیەكە بڕیاریدا بەبێ هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامی ریفراندۆم دەستبكرێت بە گفتوگۆ لەگەڵ بەغداد، بەڵام بەغداد رایگەیاند بەبێ راگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامی ریفراندۆم ئامادە نییە هیچ گفتوگۆیەكیان لەگەڵدا بكات، لەپاڵ ئەمەدا ئێران‌و توركیا سنورەكانی وشكانی‌و ئاسمانی خۆیان بەڕووی هەرێمدا داخست‌و لەپاڵ ئەمەشدا دەستیان كرد بە ئەنجامدانی مانۆڕی سەربازی هاوبەش لەگەڵ هێزەكانی عێراقدا لەسەر سنورەكانی هەرێمی كوردستان.
بەیانی رۆژی 25ی نۆڤێمبەر، دوای كارەساتەكانی 16ی ئۆكتۆبەرو لەدەستدانی رێژەی 51%ی خاكی ناوچە كێشە لەسەرەكان، دادگای فیدراڵی عێراق فەرمانێكی دەركرد‌و كاركردنی بە ئەنجامەكانی ریفراندۆمی هەرێمی كوردستان سڕكرد، هەرێم كە پێشتر لەسەر بانگەوازی ئایەتوڵا عەلی سیستانی گەورە مەرجەعی شیعەكان ئامادەیی خۆی بۆ دانوستان لەگەڵ بەغداد دەربڕی بوو، فەرمانەكەی دادگای فیدراڵی عێراقی پەسەندكرد‌و بەوەش قایل بوو بە هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامی ریفراندۆم لەپێناو دەستپێكردنەوەی دانوستان لەگەڵ عێراق هەڵگرتنی ئابلۆقە لەسەر دەروازە سنورییەكان فڕۆكەخانەكانی هەرێم.

پارتی ٤٠ بنکەی سەربازی بەدرێژایی سنوری ڕۆژئاوای کوردستان بنیاتناوە

ئاژانسی هاوار نیوز بڵاویکردەوە، پارتی دیموکراتی کوردستان چەکی قورسی بۆ دەوروبەری فیشخاپور لەبەرامبەر دەروازەی سیملکای سنور لەگەڵ ڕۆژئاوای کوردستان جێگیر کردووە و دەستی کردووە بە دروستکردنی بنکە و بارەگای سەربازیی.
لە هەواڵێکدا ئاژانسەکە بڵاویکردووەتەوە، ئەو هەنگاوەی پارتی دیموکراتی کوردستان لەکاتێکدایە، سوپای داگیرکەری تورکیا هێرشەکانی بۆ سەر ناوچەکانی باشوری کوردستان و بە تایبەت ناوچەی حەفتانین چڕتر کردووەتەوە.
Read More »

نه‌بونی مافی هاوڵاتیان و پێشێلكاریه‌كان و قه‌یرانی دارایی هۆكارن بۆ زیادبونی رێژه‌ی خۆكوشتن

هاوپشتی

كۆمیسیاری باڵای مافه‌كانی مرۆڤی عێراق رۆژی پێنجشه‌ممه(١٠\٩\٢٠٢٠)‌، له‌به‌یاننامه‌یه‌كدا نیگه‌رانی خۆی له‌سه‌ر زیادبونی كرده‌وه‌ی خۆكوژی ده‌ربڕی و رایگه‌یاند، نه‌بونی مافی هاوڵاتیان و پێشێلكاریه‌كان و قه‌یرانی دارایی هۆكارن بۆ زیادبونی رێژه‌ی خۆكوشتن.
له‌به‌یاننامه‌یه‌كدا، كۆمسیۆنی مافی مرۆڤی عێراق بڵاویكرده‌وه‌، نه‌بونی مافه‌كانی هاوڵاتیان و پێشێلكاریه‌ به‌رده‌وامه‌كان، هه‌روه‌ها قه‌یرانی دارایی و كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان هۆكاری سه‌ره‌كین بۆ ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی دیارده‌ی خۆكوشتن به‌تایبه‌تیش له‌ناو گه‌نجامدا كه‌ هه‌میشه‌ به‌هیوای دابینكردنی پێداویستیه‌كان و بینینی رۆڵی كاریگه‌رن له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا. Read More »

تۆڕی پاراستنی تەندروستی: بەشێکی زۆری قەیرانی کۆرۆنا دروستکراوی دەسەڵاته‌

تۆڕی پاراستنی تەندروستی گشتی رایگه‌یاند: بەشێکی زۆری قەیرانی پەتای کۆرۆنا دروستکراوی دەستی دەسەڵاتی سیاسی و بازرگانەکانی کەرتی تایبەتی تەندروستین، ده‌شڵێن: دەسەڵاتی تەندروستی لە دەزگا فەرمیەکاندا کەوتووەتە وێزەی خەڵک و لەبەرامبەر پشکنینێکی کۆرۆنا دەیان هەزار دینار وەردەگرێ.

له‌ راگه‌یه‌نراوێكى تۆڕی پاراستنی تەندروستیدا هاتووە، رۆژ لەدوای رۆژ قەیرانی پەتای کۆرۆنا قوڵتر و ئاڵۆزتر و کوشندەتر دەبێت، بە دیوێکدا، قەیرانەکە دەرئەنجامی ڕووداوێکی سروشتیە لە شێوەی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسێکی کوشندە، بەڵام بەدیوەکەی تردا، بەشێکی زۆری قەیرانەکە دروستکراوی دەستی دەسەڵاتی سیاسی و بازرگانەکانی کەرتی تایبەتی تەندروستین. Read More »

كاربه‌ده‌ستانی‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌رباره‌ی‌ “31ی ئاب” چی‌ ده‌ڵێن؟

ئا: بارام سوبحی‌

سه‌رۆك كۆماری‌ ئه‌مریكا له‌سه‌روه‌ختی‌ روداوه‌كانی‌ (31/ئاب/1996)دا، رایده‌گه‌یه‌نێت بڕیاری‌ هاوكاری‌ هێزێكی‌ كوردی‌ له‌گه‌ڵ رژێمی‌ سه‌دام، نابێته‌ پاساو بۆ هێرشی‌ سوپای‌ عێراق بۆ سه‌ر دانیشتوانی‌ سڤیلی‌ هه‌ولێر. ئه‌ندامێكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانیش، ده‌ڵێت: داگیركاری‌ سه‌دام هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی‌ له‌م ناوچه‌ هه‌ستیاره‌ی‌ جیهاندا.
نۆزده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌چوارچێوه‌ی‌ شه‌ڕی‌ ناوخۆدا، هێزه‌كانی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ به‌هاوكاری‌ سوپای‌ عێراق شاری‌ هه‌ولێریان كۆنترۆڵ كرد، ئه‌م روداوه‌ش كاردانه‌وه‌ی‌ ناوخۆیی‌‌و نێوده‌وڵه‌تی‌ لێكه‌وته‌وه‌، له‌م راپۆرته‌دا ئاوێنه‌ بۆچونی‌ به‌شێك له‌كاربه‌ده‌ست‌و ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیران‌و نوێنه‌رانی‌ ئه‌مریكا له‌باره‌ی‌ ئه‌و روداوه‌وه‌ بڵاوده‌كاته‌وه‌.

كلینتۆن: هێرشه‌كه‌ پاساوی‌ نییه‌
بیل كلینتۆن كه‌ له‌كاتی‌ روداوه‌كانی‌ (31/ئاب)دا سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا بوه‌، دو رۆژ دوای‌ ئه‌و روداوه‌، به‌یاننامه‌یه‌كی‌ بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ تیایدا هاتوه‌: سێ‌ رۆژ له‌مه‌وبه‌ر (31/ئاب) سه‌ره‌ڕای‌ هۆشدارییه‌ روونه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا‌و كۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌، هێزه‌كانی‌ عێراق هێرشیان كرده‌ سه‌ر شاری‌ هه‌ولێر له‌باكوری‌ عێراق كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی‌ كورده‌كان دایه‌و ئه‌م شاره‌یان داگیركرد. راگه‌یاندنی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ سنوردار له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌ هیچ له‌مه‌سه‌له‌كه‌ ناگۆڕێت له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ سوپای‌ سه‌دام حوسه‌ین هه‌ولێر كۆنترۆڵ ده‌كات‌و یه‌كینه‌كانی‌ سوپای‌ عێراق خۆیان بۆ هێرشی‌ زۆرتر ته‌یار ده‌كه‌ن.
له‌به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ به‌یاننامه‌كه‌دا، هاتوه‌: وا دیاره‌ گروپێكی‌ كورد كه‌ پێشتر دژی‌ سه‌دام بووه‌، ئێستا بڕیاری‌ داوه‌ له‌گه‌ڵ سه‌دام هاوكاری‌ بكات، به‌ڵام ئه‌مه‌ش نابێته‌ پاساو بۆ هێرشی‌ سوپای‌ عێراق بۆ سه‌ر دانیشتوانی‌ سڤیلی‌ هه‌ولێر. له‌حه‌فته‌و مانگه‌كانی‌ رابردودا ئێمه‌ به‌رده‌وام كارمان كردووه‌ بۆ پێكهاتنی‌ ئاگربه‌ستێكی‌ درێژخایه‌ن له‌نێوان گروپه‌ كورده‌كان، به‌ڵام ئه‌م هێرشه‌ی‌ عێراق ئاگری‌ شه‌ڕی‌ نێوان گروپه‌ كورده‌كانی‌ تیژتر كردو مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ناسه‌قامگیری‌ له‌سه‌راسه‌ری‌ ناوچه‌ بڵاوبێته‌وه‌.

بایدن: به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانمان ده‌پارێزین
جێگری‌ ئێستای‌ سه‌رۆك كۆماری‌ ئه‌مریكا جۆزێڤ بایدن، كه‌ له‌ساڵی‌ (1996) ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیران بوه‌، پێنج رۆژ دوای‌ روداوه‌كه‌، له‌لێدوانێكدا له‌ناو ئه‌نجومه‌نه‌كه‌یدا، ده‌ڵێت: كرده‌وه‌كانی‌ سه‌دام پێشێلكاری‌ شه‌رت‌و مه‌رجه‌كانی‌ مافی‌ مرۆڤی‌ جیهانی‌‌و بڕیارنامه‌ی‌ (688)ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌ كه‌ داوا له‌سه‌دام ده‌كات كۆتایی به‌ سه‌ركووتی‌ كورده‌كان بهێنێت. 
له‌ به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ وته‌كانیدا، بایدن راشكاوانه‌ ده‌ڵێت: كێشه‌ی‌ كورد به‌ ئاسانی‌ چاره‌سه‌ر نابێت. به‌هه‌رحاڵ نابێت ئێمه‌ رێگا به‌وه‌ بده‌ین بارودۆخی‌ ئاڵۆزی‌ كوردستان ئێمه‌ له‌ئامانجه‌ گه‌وره‌كانمان لابدات. بڕیاری‌ سه‌رۆك كۆمار بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا بكه‌وێته‌ ناو ئاژاوه‌ی‌ كورد، به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌یه‌ كۆنترۆڵی‌ دیكتاتۆرێكی‌ مه‌ترسیدار بكات كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ئاسایش‌و سه‌قامگیری‌ ناوچه‌ ده‌كات، بۆ پاراستنی‌ سه‌قامگیری‌ ناوچه‌یه‌ كه‌ بۆ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئه‌مریكا یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌، به‌كورتی‌ بۆ پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مریكایه‌.

كیری‌: هاوپه‌یمانی‌ جه‌لادو قوربانی‌ زه‌حمه‌ته‌
وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئێستای‌ ئه‌مریكا جۆن كیری‌، له‌ساڵی‌ (1996) ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیران بوه‌، له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌یدا له‌(5/ئه‌یلول/ 1996)، ده‌ڵێت: سه‌دام حوسه‌ین هه‌وڵیداوه‌ پاساو بۆ ده‌ستدرێژییه‌كه‌ی‌ بهێنێته‌وه‌و وتویه‌تی‌ به‌ داوای‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان، كه‌ یه‌كێ له‌حیزبه‌كانی‌ باكوری‌ عێراقه‌ چوونه‌ته‌ ناو هه‌ولێر. ده‌رككردن به‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ كه‌ بۆ حیزبێكی‌ كوردی‌ بیه‌وێت ببێت به‌هاوپه‌یمانی‌ سه‌دام كه‌ چه‌ند ساڵ هێزه‌كانی‌ ئه‌وی‌ سه‌ركوت كردووه‌، ئه‌شكه‌نجه‌كردوه‌و مافی‌ مرۆڤی‌ خه‌ڵكی‌ كوردی‌ پێشێل كردوه‌. به‌هه‌رحاڵ ئه‌گه‌ر (پ.د.ك)یش داوای‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراقی‌ كردبێ‌، ئه‌م داواكارییه‌ نابێته‌ پاساو بۆ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌هێزی‌ سه‌ربازی‌ دژی‌ خه‌ڵكی‌ سڤیلی‌ كورد له‌هه‌ولێر.
ناوبراو، ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ دوابه‌دوای‌ نیسانی‌ (1991)، واتا كاتێك ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بڕیارنامه‌ی‌ (688) په‌سه‌ندكرد، ئه‌وه‌ی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ سه‌ركوتی‌ كورده‌كان‌و خه‌ڵكی‌ سڤیلی‌ عێراق ته‌حه‌مول ناكات. بۆیه‌ ده‌ڵێت: هێرشی‌ عێراق بۆ سه‌ر هه‌ولێرو مه‌ترسی‌ به‌رده‌وامی‌ هێزه‌كانی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر شوێنه‌كانی‌ دیكه‌، سوكایه‌تی‌ كردنه‌ به‌ رۆح‌و ناوه‌ڕۆكی‌ بڕیارنامه‌ی‌ (688).
ده‌رباره‌ی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ راگرتنی‌ شه‌ڕی‌ ناوخۆو مه‌ترسیه‌كانی‌ (31/ئاب)، كیری‌ ده‌ڵێت: چه‌ند مانگێكه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌هه‌وڵێكی‌ دیپلۆماتیكدایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ناوبژیوانی‌ بكات له‌نێوان دوو گروپی‌ كوردی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك به‌شه‌ڕ هاتوون، واتا پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان به‌ رێبه‌رایه‌تی‌ مه‌سعوود بارزانی‌‌و یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان به‌ رێبه‌رایه‌تی‌ جه‌لال تاڵه‌بانی‌. سه‌دان خه‌ڵكی‌ بێ‌ سڤیلی‌ گوناحی‌ كورد كوژراون‌و له‌وانه‌یه‌ سه‌دان كه‌سی‌ دیكه‌ بكوژرێن ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌دام به‌سه‌ر هه‌ولێردا بمێنێت‌و هێزه‌كانی‌ عێراق هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ هێرش ده‌به‌نه‌ سه‌ر ناوچه‌كانی‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ (ی.ن.ك). 
هه‌ر له‌وته‌كانیشدا، ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت: هێرشی‌ عێراق بۆ سه‌ر هه‌ولێر ئاكام‌و لێكه‌وته‌ی‌ جیدی‌ به‌داوه‌ بووه‌ بۆ خه‌ڵكی‌ عێراق، بووه‌ته‌ هۆی‌ كوژرانی‌ خه‌ڵكی‌ بێ‌ گوناح، ئیمكانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ناكۆكییه‌كان‌و گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتنێكی‌ سیاسی‌ له‌نێوان حیزبه‌ كورده‌كانی‌ كه‌م كردۆته‌وه‌.


مه‌كین: سه‌دام سوكایه‌تی‌ كرد

ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانی‌ ئه‌مریكا جۆن مه‌كین، رۆژی‌ (11/9/1996)، له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌یدا، ره‌خنه‌ له‌وڵاته‌كه‌ی‌ ده‌گرێت كه‌ وه‌ڵامێكی‌ گونجاوی‌ هێرشه‌كانی‌ سوپای‌ سه‌دامی‌ له‌(31/ئاب)دا نه‌داته‌وه‌و ده‌ڵێت: هێرشه‌كانی‌ هه‌فته‌ی‌ رابردوی‌ ئێمه‌ له‌وه‌ڵامی‌ داگیركرانی‌ شاری‌ كوردنشینی‌ هه‌ولێر له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی‌ عێراق (به‌یارمه‌تی‌ یه‌كێ‌ له‌حیزبه‌ كورده‌كان) ئه‌نجامدرا، به‌ڵام به‌هێرشكردنه‌ سه‌ر چه‌ند ئامانجێك له‌باشوری‌ عێراق، ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مریكا وه‌ڵامێكی‌ گونجاوی‌ نه‌دایه‌وه‌ به‌ ده‌ستدرێژییه‌كه‌ی‌ عێراق، به‌ڵكو وه‌ڵامێكی‌ بچوك بوو كه‌ به‌گوێره‌ی‌ سزای‌ ئه‌و سوچه‌ نه‌بوو كه‌ سه‌دام ئه‌نجامی‌ دابوو.
مه‌كین، له‌به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ قسه‌كانیدا ده‌ڵێت: له‌كاتی‌ ئه‌م هێرشانه‌ تائێستا كورده‌ هاوپه‌یمانه‌كانی‌ سه‌دام سه‌ركه‌وتنی‌ ته‌واویان له‌باكوری‌ عێراق به‌ده‌ستهێناوه‌، سه‌دام كۆنترۆڵی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ی‌ گرتۆته‌ ده‌ست كه‌ به‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵ له‌ده‌ستیدا نه‌بوو. ئاواره‌ كورده‌كان دیسان شه‌پۆل شه‌پۆل به‌ره‌و سنوره‌كان كه‌وتونه‌ته‌ رێ‌. سه‌دام به‌وپه‌ڕی‌ سوكایه‌تیكردن به‌هۆشدارییه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا، ده‌ستی‌ كردوه‌ به‌ چاككردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و رادارانه‌ كه‌ ئێمه‌ هه‌فته‌ی‌ رابردو هێرشمان كرده‌ سه‌ری‌.

پۆرتێر: سه‌دام وه‌ڵامی‌ ئێرانی‌ دایه‌وه‌
له‌ رۆژی‌ (5/9/1996)، ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ ئه‌مریكا جۆن ئێدوارد پۆرتێر، به‌سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ رایده‌گه‌یه‌نێت كاتێك له‌مانگی‌ ته‌مموز له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ دانیشتوه‌، بۆی‌ ده‌ركه‌وتوه‌ ئاگاداری‌ ئه‌وه‌ نین كه‌ ئێران سنوری‌ عێراقی‌ به‌زاندوه‌و هێرشی‌ كردووه‌ته‌ سه‌ر بنكه‌كانی‌ حیزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌باكوری‌ عێراق. 
پۆرتێر ده‌ڵێت: پاش هێرشه‌كه‌ی‌ ئێران، ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مریكا هیچ هه‌ڵوێستێكی‌ نه‌گرتووه‌و ئه‌م هێرشه‌ی‌ شه‌رمه‌زار نه‌كردووه‌. به‌ڵام بێگومان ده‌وڵه‌تی‌ عێراق وه‌ك ده‌ستدرێژی‌ بۆ سه‌ر خاكی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ سه‌یری‌ ئه‌م هێرشه‌ی‌ ئێرانی‌ كردووه‌و به‌ره‌و باكوری‌ عێراق كه‌وتۆته‌ جموجۆڵ. 
ئه‌و پارله‌مانتاره‌ی‌ ئه‌مریكا، ده‌ڵێت: ئێمه‌ هیچ كارێكمان نه‌كرد بۆ پێشگرتن له‌م روداوه‌، هیچ كارێكمان نه‌كرد بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ناكۆكی‌ نێوان یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان‌و پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان، به‌بیرو بۆچونی‌ من ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای‌ كۆمه‌ڵه‌ كێشه‌یه‌كه‌ كه‌ ئێستا ئێمه‌ له‌ناوچه‌ رووبه‌ڕووی‌ بوینه‌ته‌وه‌. ئه‌مڕۆ گارده‌كانی‌ كۆماری‌ عێراق (كه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆریان جلوبه‌رگی‌ كوردیان له‌به‌ركردوه‌) له‌شاری‌ كۆیه‌ن، له‌شاری‌ سلێمانین، ماڵ به‌ماڵی‌ كورده‌كان ده‌گه‌ڕێن‌و چه‌پاوی‌ ده‌كه‌ن‌و خه‌ڵكی‌ بێ‌ گوناح ده‌كوژن‌و ده‌بڕن، به‌ڵام ئێمه‌ هیچ كارێكیان بۆ ناكه‌ین.

داشلی‌: (31/ئاب) یاسا نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ پێشێلكرد
ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیران تۆم داشلی‌ له‌(5/9/1996)، له‌وته‌یه‌كدا له‌به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نه‌كه‌یدا ده‌ڵێت: شه‌ممه‌ی‌ رابردوو سه‌ره‌ڕای‌ هۆشدارییه‌ روونه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا‌و كۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌، هێزه‌كانی‌ عێراق هێرشیان كرده‌ سه‌ر دانیشتوانی‌ كوردی‌ سڤیلی‌ به‌بێ‌ پاراستنی‌ هه‌ولێرو ده‌وروبه‌ری‌. به‌گوێره‌ی‌ راپۆرته‌كان هێزه‌كانی‌ عێراق ماڵ به‌ماڵ گه‌ڕاون‌و هه‌ندێ‌ كه‌سیان كوشتوه‌، به‌داخه‌وه‌ ئه‌م راپۆرتانه‌ راستن. زێده‌باری‌ ئه‌م ده‌ستدرێژییه‌ روونه‌ بۆ سه‌ر ژیانی‌ مرۆڤ، داگیركاری‌ سه‌دام هه‌روه‌ها هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی‌ له‌م ناوچه‌ هه‌ستیاره‌ی‌ جیهاندا.
ناوبراو، جه‌خت له‌وه‌ش ده‌كاته‌وه‌ هێرشی‌ سه‌دام بۆ هه‌ولێر “پێشێلكردنی‌ یه‌كجار زۆری‌ رێوشوێن‌و یاسا نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌… ده‌ستدرێژی‌ عێراق نابێت بێ‌ وه‌ڵام بمێنێته‌وه‌، نه‌ له‌ئێستاو نه‌ له‌داهاتودا. ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت عێراق یاساو رێوشوێنه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان بێ‌ شه‌رت‌و مه‌رج جێبه‌جێ‌ بكات”.

ئه‌مریكا ئیدانه‌ی‌ په‌لاماره‌كه‌ ده‌كات
ترێنت لۆت كه‌ ئه‌ندامێكی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانه‌، ده‌ڵێت: سه‌دام حوسه‌ین له‌(31/ئاب/1996) سه‌ره‌ڕای‌ هۆشداری وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا، هێرشێكی‌ هاننه‌دراو، پاساو هه‌ڵنه‌گرو دڕندانه‌ی‌ كردووه‌ته‌ سه‌ر خه‌ڵكی‌ سڤیل له‌ده‌وروبه‌رو نێو هه‌ولێر له‌باكوری‌ عێراق… خه‌ڵكی‌ ئه‌مریكاو ئه‌نجومه‌نی‌ پیران به‌تێكڕا هێرشه‌ دڕندانه‌كانی‌ سه‌دام بۆ سه‌ر ناوچه‌ كوردنشینه‌كان له‌باكوری‌ عێراق شه‌رمه‌زار ده‌كه‌ن. 
ناوبراو، ئاشكرای‌ ده‌كات رێبه‌رانی‌ سه‌رجه‌م وڵاتانی‌ ناوچه‌ له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ن ده‌بێ‌ عێراق بكه‌وێته‌ ژێر چاودێری‌، هه‌روه‌ها “هه‌نگاو گه‌لێكی‌ زۆر جیدی‌‌و به‌هێز دژی‌ ئه‌م وڵاته‌ هه‌ڵبگیردرێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كرده‌وه‌یه‌كی‌ وه‌ها دڕندانه‌ی‌ ئه‌نجامداوه‌”.

بڕیارنامه‌ی پیران له‌دژی‌ (31/ئاب)
ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانی‌ ئه‌مریكا له‌سه‌ره‌تای‌ ئه‌یلولی‌ (1996)، به‌ (96) ده‌نگی‌ به‌ڵێ‌‌و یه‌ك ده‌نگی‌ نه‌خێر، بڕیارنامه‌ی‌ ژماره‌ (288)ی‌ په‌سه‌ندكرد، كه‌ تیایدا هاتوه‌: به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌(31/ئاب/1996) سه‌دام حوسه‌ین سه‌ره‌ڕای‌ هۆشدارییه‌ پێشوه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا، هێرشێكی‌ هاننه‌دراو، پاساو هه‌ڵنه‌گرو دڕنده‌ی‌ كردووه‌ته‌ سه‌ر خه‌ڵكی‌ سڤیل له‌ناوو ده‌وروبه‌ری‌ هه‌ولێر له‌باكوری‌ عێراق‌و خۆی‌ كردوه‌ به‌ هاوپه‌یمانی‌ یه‌كێ‌ له‌حیزبه‌ كورده‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر حیزبێكی‌ دیكه‌ی‌ كوردو له‌ئه‌نجامدا بۆته‌ هۆی‌ كوژرانی‌ سه‌دان خه‌ڵكی‌ بێ‌ گوناح. ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانی‌ ئه‌مریكا ستایشی‌ كرده‌وه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌ژێر رێنوێنی‌ فه‌رمانده‌ی‌ گشتی‌ ده‌كات بۆ ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ سه‌ربازییه‌ به‌شێوازێكی‌ زۆر پرۆفیشناڵ، لێزانانه‌و كاریگه‌ر.
سوپای‌ ئه‌مریكا له‌(3/ئه‌یلول/1996) ژماره‌یه‌ك هێرشی‌ ئاسمانی‌ له‌دژی‌ دامه‌رزاوه‌كانی‌ عێراق ئه‌نجامدا‌و بڕیاریاندا به‌ فراوانكردنی‌ هه‌رێمی‌ دژه‌ فڕینی‌ باشوری‌ عێراق.
سلاید گۆرتۆن، تاكه‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پیران بو كه‌ ده‌نگی‌ نه‌خێری‌ به‌و پڕۆژه‌یه‌دا، ئه‌و له‌وته‌یه‌كدا له‌(6/9/1996)، ده‌ڵێت: ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌ك وه‌ڵامی‌ شه‌ڕی‌ نێوان حیزبه‌ كوردییه‌كانمان دایه‌وه‌ كه‌ هیچ سودێكی‌ نه‌گه‌یاند به‌ قوربانیانی‌ ئه‌م هێرشه‌ی‌ عێراق. له‌ڕاستیدا ئێمه‌ به‌ڕونی‌ ئه‌وه‌مان نیشاندا كه‌ هه‌وڵماننه‌دا بۆ ئاوه‌ژۆكردنی‌ ئه‌و كاره‌ی‌ كه‌ سه‌دام له‌باكوری‌ وڵاتی‌ خۆی‌ كردی‌. كه‌وابوو ئه‌نجامه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ بوو به‌چی‌؟ بوو به‌وه‌ كه‌ عێراق كرۆنترۆڵی‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ خاكی‌ كوردستانی‌ عێراقی‌ به‌ده‌ست هێنایه‌وه‌و كورده‌ راپه‌ڕیوه‌كانی‌ به‌كۆمه‌ڵ كوشت كه‌ زۆربه‌یان به‌ناو له‌ژێر پاراستنی‌ ئێمه‌دا بوون، به‌ڵام ئێمه‌ پشتمان تێكردن. ئه‌م كاره‌ی‌ ئێمه‌ وای‌ نیشاندا كه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا شێرێكی‌ كاغه‌زییه‌، به‌ڵام سه‌دام چ به‌ردیلێكی‌ دا جه‌نابی‌ سه‌رۆك كۆمار؟ هیچ ته‌نها چه‌ند راداری‌ عێراق له‌ناوچوون.

* سه‌رنج: بۆ خوێندنه‌وه‌ی‌ ته‌واوی‌ بۆچونی‌ ئه‌م كه‌سانه‌ی‌ ناویان هاتوه‌و ئه‌وانه‌شی‌ باسنه‌كراون، خوێنه‌ر ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌رگی‌ دوه‌م‌و سێیه‌می‌ كتێبی‌ (كوردو كوردستان له‌به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنیه‌كانی‌ ئه‌مریكادا)، له‌ئاماده‌كردنی‌ پرۆفیسۆر لوقمان محۆو وه‌رگێڕانی‌ وریا ره‌حمانی‌، كه‌ له‌ساڵی‌ (2014) له‌لایه‌ن ده‌زگای‌ چاپ‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆژهه‌ڵات چاپ‌و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

كۆمپانیا لەسێبەری حزبدا

راپۆرت: فازڵ حەمەرەفعەت – محەمەد رەئوف
لە هەرێمی كوردستان زۆربەی حزبە سیاسییەكان‌و بەرپرسانی ناو حزب دەستیان تێكەڵكردووە لە بازرگانی‌و كاری كۆمپانیاكاندا، بەشێك لە حزبەكان لە هەناوی كۆمپانیاكانەوە لە دایك بوون و بەشێكیشیان كۆمپانیایان بۆ سەرمایەگوزاری درووستكردووە، تێوەگلانی حزبەكان لە كاری بازرگانیدا، دەستی حكومەتی لە سەر كۆمپانیا و بازرگانان كورتكردۆتەوە، (درەو) لەم راپۆرتەدا تێوەگلانی حزبەكان لە كاری بازرگانی و سەرمایەگوزاری دەخاتەروو.  

یەكێتی‌و كۆمپانیا
سەرەتای بە كۆمپانیابوونی حزب لە هەرێمی كوردستان بۆ ساڵی 1992 دەگەڕێتەوە، ئەوكات جەلال تاڵەبانی سكرتێری كۆچكردووی یەكێتی نیشتمانی كوردستان یەكەم كەس بووە بیری لەوەكردوەتەوە حزب كۆمپانیای هەبێت‌و بتوانێت لەڕێگەی بارزگانییەوە ئابوری خۆی بەهێز بكات، وەكو باسدەكرێت لەم بیرۆكەیەدا تاڵەبانی باوك سەرسام بووە بە رێكخراوی رزگاریخوازی فەلەستین كە ئەوكات خاوەنی ئابورییەكی گەورە بووە.
یەكێتی لەسەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوو كۆمپانیای (نۆكان)ی دروستكرد، (نۆكان) تەنیا كۆمپانیایەك نەبوو، دواتر بوو بە زنجیرەیەك كۆمپانیا، بۆ نمونە لە كەرتی بیناسازیدا نۆكان ژمارەیەك كۆمپانیای دروستكردبوو بەناوەكانی (راز، دەرگەزێن، توژەڵە، رەزگە، قوباد، شكۆفە، رێكۆ، چیا، ئیرۆن)‌و چەندین كۆمپانیای تر كە ساڵانە پارەیەكی زۆریان بۆ مەكتەبی دارایی یەكێتی پەیدا دەكرد.
كە نەوتیش دۆزرایەوە، كۆمپانیای نۆكان لە كەرتی وزەشدا ژمارەیەك كۆمپانی دروستكرد، لەوانە (مەهد، وزە، زەوی، باوان)‌و چەند كۆمپانیایەكی تر كە لەبواری نەوتدا كاریان دەكرد‌و پارەیەكی زۆریان بۆ مەكتەبی دارایی یەكێتی كۆدەكردەوە.
كاتێك قسەوباس لەسەر كۆمپانیاكانی حزب زیادیان كرد، هاوكات لەگەڵ ململانێ ناوخۆییەكان لەسەر دارایی حزب، كۆمپانیای نۆكان بیری لە دروستكردنی كۆمپانیایەكی ئەمنی كردەوە بۆ پارێزكاریكردن لە زنجیرە كۆمپانیاكانی، كۆمپانیایەكی ئەمنی بەناوی “داهۆڵ” دروستكرا.
كۆمپانیای نۆكان چووە ناو بواری بازرگانی ئۆتۆمبیلیشەوە، لەم بوارەدا كۆمپانیایەكی دروستكرد بەناوی (كارزۆن)، ئەم كۆمپانیایە ئۆتۆمبیلی بۆ سنوری زۆنی سەوز هاوردە دەكرد‌و ساڵانە پارەیەكی زۆری بۆ مەكتەبی دارایی یەكێتی دابین دەكرد.
تاوەكو ساڵی 2016، نۆكان كۆمەڵێك كۆمپانیای تری دروستكرد كە لە بوارە جیاجیاكاندا كاریان دەكرد لەوانە (هوما، كەڕنت، كوردستان، سایكس، نزار، هێزنگ، دیوتی فری، غازكۆ).
بەپێی زانیارییە نافەرمییەكان، تاوەكو ساڵی 2016 كۆمپانیای نۆكان (16) كارگەی هەبووە كە لەبواری پیشەسازی لەوانە دروستكردنی (PVC)‌و خشتی سورو بەرهەمهێنانی خوێ‌و دروستكردنی جلوبەرگ‌و چەند بوارێكی تردا كاریان كردووە.
نۆكان چەندین پرۆژەی تری لەناو شاری سلێمانیدا هەبوو لە كەرتی هۆتێل‌و چێشتخانەكاندا، لەوانە (ئاشتی، سلێمانی پاڵاس، ئەزمەڕ پاڵاس، میر، گوندی گەشتیاری دابان).
لە كەرتی فڕۆكەوانیشدا، كۆمپانیای نۆكانی یەكێتی جێ پەنجەی خۆی دانا‌و دوو كۆمپانیای بەناوەكانی (ئەزمەڕ ئایەر)‌و (هۆما تراڤڵ).
ئەمە جگە لە كۆمپانیاكانی بواری نەوت‌و سكیوریتی‌و هێڵی ئینتەرنێت‌و جگەرەو بوارەكانی ترو سامانی كۆمپانیاكە لە دەرەوەی وڵات.
كۆمپانیای نۆكان راستەوخۆ لەلایەن ئیدارەی گشتی یەكێتییەوە بەڕێوەدەبرا، گرێبەستی پرۆژەكانی وەردەگرت، ئابورییەكی گەورەی بۆ حزب بنیادنا.
دوای نەخۆشكەوتنی جەلال تاڵەبانی سكرتێری گشتی یەكێتی‌و دوركەوتنەوەی لە شانۆی سیاسی، ساڵی 2016 یەكێتی دابەش بوو بەسەر دوو جەمسەردا، جەمسەری هیرۆ ئیبراهیم ئەحمەدی هاوسەری تاڵەبانی‌و جەمسەری كۆسرەت رەسوڵ عەلی جێگری یەكەمی‌و بەرهەم ساڵحی جێگری دووەمی سكرتێر گشتی، دوو جێگرەكەی سكرتێر رەوتێكیان لەناو یەكێتیدا بەناوی “ناوەندی بڕیار” راگەیاند، یەكێك لە كێشە سەرەكییەكانی نێوان هەردوو جەمسەرەكە دارایی حزب بوو.
ئەوكات باڵی ناوەندی بڕیار لە بەیاننامەیەكدا باڵی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدو ماڵباتی تاڵەبانییان تۆمەتباركرد بەوەی یەكێتییان كردووە بە هێزێك بۆ “تاڵانكردنی نەوت‌و هەڵلوشینی سەروەت‌و سامانی خەڵك”‌و دارایی یەكێتییان بۆخۆیان كۆنترۆڵكردووە، لەمەشدا بەدیاریكراوی مەبەستیان دلێری سەید مەجید بەرپرسی ئیدارەی گشتی یەكێتی بوو كە ئەوكات لە باڵی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدەوە نزیك بوو.
كۆتایی ساڵی رابردوو، یەكێتی كۆنگرەی چوارەمی خۆی بەست، لەم كۆنگرەیەدا دەستكاری مەكتەبی دارایی حزب نەكراوە‌و وەكو خۆی ئێستا لای دلێری سەید مەجید ماوەتەوە، دلێر بەهۆی ئەوەی ئەوەی ساڵانێكە دارایی یەكێتی لایە، لەناو حزبدا نازناوی “پیاوی پارەكە”ی لێنراوە، بەپێی ناوخۆی نوێی یەكێتی دەبێت بەرپرسی مەكتەبەكان كەسانێك بن كە ئەندامی مەكتەبی سیاسی بن، دلێری سەید مەجید ئەندامی مەكتەبی سیاسی نییە، ئەندامە لە ئەنجومەنی باڵای سیاسی حزب، بۆیە چاوەڕوان دەكرێت لە پۆستی بەرپرسی مەكتەبی دارایی لاببرێت، بەڵام تائێستا ئەم بڕیارە نەدراوە.

پارتی‌و كۆمپانیا
بەمدواییە رۆژنامەی (نیویۆرك تایمز)ی ئەمریكی راپۆرتێكی بەناونیشانی “لەناو چەتەگەرییەكەی عێراق”دا بڵاوكردەوە، تێیدا باسی لەوەكردبوو چۆن حزبە سیاسییەكان‌و میلیشیاكان دەستیان وەرداوەتە ناو كاروباری بازرگانی‌و خۆیان دەوڵەمەند كردووە‌و بەرپرسەكانیان ریستۆرانت‌و یانەی شەوانەیان كڕیوە.
راپۆرتەكەی نیۆرۆك تایمز باسی لە هەرێمی كوردستانی كردبوو، نوسیبووی: بنەماڵەی بارزانی‌و تاڵەبانی دەسەڵاتی خۆیان بەكاردەهێنن بۆ كۆنترۆڵكردنی گرێبەستەكانی ناوچەی كوردستان بۆ ئەوەی خۆیان دەوڵەمەند بكەن.
چۆن یەكێتی مەكتەبی دارایی‌و ئیدارەی گشتی هەیە، پارتیش بەفەرمی لیژنەی وەبەرهێنانی هەیە، پێشتر عزەدین بەرواری بەرپرسی ئەم دەزگایە بوو، بەڵام لە كۆتایی ساڵی رابردوودا لابراو (ئاراس حەسۆ میرخان) ئەندامی سەركردایەتی پارتی خرایە شوێنەكەی.
كۆمپانیاكانی پارتی لە زۆنی زەرد، بارزگانییان لە زۆربەی كەرتەكاندا قۆرخ كردووە.
سێ كۆمپانیا كە لەسەر پارتی ئەژماردەكرێن‌و بەنوسراوی فەرمی بەناوی پارتییەوە نین، كۆنترۆڵی كاروباری بارزگانی‌و دۆخی ئابورییان لە سنوری پارتیدا كردووە.
یەكەم: كۆمپانیای ستێر
ئەم كۆمپانیایە نزیكە لە مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتەوە، سۆران عومەر پەرلەمانتاری پێشووی كۆمەڵی ئیسلامی وتی:” ئەمە كۆمپانیای مەسرور بارزانییە”، لەسەر ئەمە مەسرور بارزانی لە دادگا سكاڵای لێكرد، مەسرور بارزانی رەتیدەكاتەوە كۆمپانیا هەبێت، لەڕاستیدا هەر بەوشێوەیەیە، چونكە لە هەرێمی كوردستان بەرپرسان بەناوی خۆیانەوە كۆمپانیاكانیان تۆمارناكەن، كەسانی تری نزیك لە خۆیان ئیشوكارە ئابورییەكانیان بۆ بەڕێوەدەبەن.
بەڵگەنامە دزەكراوەكانی ئەمریكا لە سایتی ویكیلیكس ئاماژە بەوەدەكەن، پشكی گەورەی كۆمپانیای ستێر، خاوەندارێتییەكەی بۆ مەسرور بارزانی دەگەڕێتەوە.
كۆمپانیای ستێر ساڵی 2002 دامەزراوە، سەرۆكی كۆمپانیاكە‌و سەرۆكی جێبەجێكاری كۆمپانیاكە ناوی (سیروان عەزیز)ە، ستێر خاوەنی (12) كۆمپانیایە‌و لەگەڵ (10) كۆمپانیای تریشدا هاوبەشیی هەیە.
وەكو خۆی دەڵێ گروپی كۆمپانیاكانی ستێر لەم بوارانەدا كاردەكات:” بیناسازی‌و تەلارسازی، ئەندازیاری ژینگەیی، راوێژكاری، دڵنیایی، لۆجیستیك، پاراستنی دامودەزگاكان، هەڵگرتنی مین، هێزی كار، كارەبا، نەوت، بازرگانی، گەشتیاری، تەكنەلۆژیای زانیارییەكان، خانوبەرەو پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون).
گروپی كۆمپانیاكانی ستێر لەم كۆمپانیایانە پێكدێت:
•    ستێر كۆنسترەكشن
•    ستێر پترلیۆم
•    ستێر تاوەر
•    ستێر سكیوریتی
•    ئاوی كانی
•    ئاوی ئاڤیان
•    ستێر ئەڤیەیشن
•     ستێر تیك
هاوبەشەكانی كۆمپانیای ستێر بریتین لەم لایەنانە:
•    هێڵی ئاسمانی توركی
•    سەن ئۆیڵ
•    هاریكار
•    دونیا گروپ
•    MSC
•    كار گروپ
دەوترێت بانكی (RT) لە هەولێر سەربەم كۆمپانیایەیە، لەدوای دەستبەكاربوونی مەسرور بارزانی لە پۆستی سەرۆكی حكومەت، داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان كە دەگەڕێتەوە دەبرێت بۆ ئەم بانكە‌و لەوێوە دۆلار دەكرێت بە دیناری عێراقی.

دووەم: سەلاحەدین گروپ
ئەم كۆمپانیایە دەوترێت سەربە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستانە، بەڵام هاوشێوەی كۆمپانیای ستێر لە هیچ بەڵگەیەكی یاسایدا ناوی نێچیرڤان بارزانی لەسەر كۆمپانیاكە نەنوسراوە.
بەپێی ئەوەی خۆی باسی دەكات، ئەم كۆمپانیایە ساڵی 2017 لەلایەن بانكی نێودەوڵەتییەوە دانی پێدانراوە.
سەرباری ئەمە بانكی كوردستانیش نزیكە لە نێچیرڤان بارزانییەوە، ئەوكاتەی نێچیرڤان بارزانی سەرۆكایەتی حكومەتی دەكرد، پارەی نەوتی هەرێم دەبرایە ئەم بانكە‌و لەوێ لە دۆلارەوە دەكرا بە دیناری عێراقی.

سێیەم: كۆمپانیای كار
لە كەڤەری ئەم كۆمپانیایەدا ناوی (شێخ باز) دیارە، بەڵام زانیارییەكان باسلەوە دەكەن، پارتی‌و بەدیاریكراوی بنەماڵەی بارزانی پشكی گەورەیان هەیە لە كۆمپانیاكەدا.
كۆمپانیای كار كێڵگەی نەوتی خورمەڵەی بەدەستەوەیە كە گەورەترین كێڵگەی نەوتە لە هەرێمی كوردستان‌و رۆژانە نزیكەی (100 هەزار) بەرمیل نەوتی تێدا بەرهەم دەهێنێت، خورمەڵە بەتەنیا خۆی رێژەی 38%ی نەوتی وەبەرهێنراوی هەرێمی كوردستان پێكدەهێنێت.
سەرباری ئەمە بۆری سەرەكی هەناردەی نەوتی هەرێم لای كۆمپانیای كارە‌و كۆمپانیاكە لە چەندین بواری تردا كاردەكات.
سەرباری ئەم سێ كۆمپانیا سەرەكییە، پارتی لە بواری هێڵی ئینتەرنێت‌و پەیوەندییەكان‌و كەرتەكانی تردا چەندین كۆمپانیای هەیە كە كاری بۆ دەكەن، پارتی لە كۆنترۆڵی كۆمپانیاكان‌و كۆكردنەوەی باج‌و سەراندا لێیان لە یەكێتی سەركەوتوترە. 

بزوتنەوەی گۆڕان‌و كۆمپانیا
بەپێچەوانەی پارتی‌و یەكێتییەوە كە لە حزبەوە بوون بە كۆمپانیا، بزوتنەوەی گۆڕان لە هەناوی كۆمپانیایەكەوە لە دایكبوو بەناوی (كۆمپانیای وشە)، بەڵام كۆمپانیایەك بۆ كاری راگەیاندن.
دوای (10 ساڵ) لە دامەزراندنی، لەناو بزوتنەوەی گۆڕانەوە هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی حزبەكە هاوشێوەی پارتی‌و یەكێتی رۆڵی لە بواری وەبەرهێنان‌و بازرگانیدا هەبێت، ئەوانەی سەرپەرشتی ئەم هەوڵە دەكەن كوڕەكانی نەوشیروان مستەفا رێكخەری كۆچكردووی بزوتنەوەكەن، ئەوان لە زانكۆ بەناوبانگەكانی دەرەوە خوێندویانە‌و پێیانوایە “پارە پاوەرە” واتە دارایی هێزە‌و دەتوانن لەرێگەی ئابورییەكی بەهێزەوە حزبێكی بەهێز دروست بكەن.
پرۆژە ئابورییەكانی بزوتنەوەی گۆڕان هاوشێوەی زۆربەی پرۆژەكانی پارتی‌و یەكێتی بەفەرمی بەناوی بزوتنەوەی گۆڕانەوە نین، بەڵام گۆڕان لە داهاتەكانیان سودمەند دەبێت.
دوای كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا لە ساڵی 2017، كۆمپانیایەك دروستكراوە بەناوی “لوكس ئەجینسی”، ئەم كۆمپانیایە هاوڕێیەكی نزیكی كوڕەكانی نەوشیروان مستەفا خاوەندارێتی دەكات كە بەردەوام لە تەنیشتیانەوە دەردەكەوێت.
كۆمپانیای “لوكس ئەجینسی” لە هەرسێ مەرزی (پەروێزخان، پشتە، كێلێ) كاری كوالیتی كۆنترۆڵ دەكات، لەم مانگەدا لە دەروازەی سنوری پشتە ژمارەیەك شۆفێری بارهەڵگرەكان هێرشیان كردەسەر ئۆفێسی ئەم كۆمپانیایە، میدیای فەرمی بزوتنەوەی گۆڕان هەرزوو كەوتە بەرگریكردن لە كۆمپانیاكە‌و رایگەیاند، كۆمپانیای “لوكس ئەجینسی” رێگری كردووە لەوەی ئەو بازرگان‌و شۆفێرانە كەلوپەلی كوالیتی خراپ هاوردە بكەن، بۆیە هێرشی كراوەتەسەر.
عەدنان عوسمان وتەبێژی فەرمی بزوتنەوەی گۆڕان ئەمڕۆ رایگەیاند، بزوتنەوەی گۆڕان هیچ كۆمپانیایەكی بازرگانی نیە‌و هیچ كارێكی بازرگانیش لەدەروازەكان‌و دەرەوەی دەروازەكان ناكات.

نەوەی نوێ و كۆمپانیا
جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە هەناوی كۆمپانیایەكەوە لەدایك بوو كە ئەویش كۆمپانیای (نالیا)یە و خاوەنەكەی شاسوار عەبدولواحیدە، 
كۆمپانیای (نالیا) لە 14/8/2007 دامەزراوەو شاسوار عەبدولواحید خاوەندارێتی كۆمپانیاكە دەكات، نالیا بە پرۆژەی وەبەرهێنان دەستیپێكردو لەماوەی ساڵانی 2007 بۆ 2011 حەوت پرۆژەی وەبەرهێنانی لە سلێمانی وەرگرتووە كە بریتین لەم پرۆژانە:
•    گوندی ئەڵمانی یەك
•    چاڤیلاند
•    گوندی ئەڵمانی دوو
•    كوردسیتی یەك
•    كوردسیتی دوو
•    نالی سیتی
•    گوندی ئەڵمانی سێ
دوای چوارساڵ لە كاری وەبەرهێنان لە 17ی شوباتی 2011 دەستی بەكاری میدیایی كردووەو كەناڵی (NRT)ی دامەزراند، لەدوای دامەزراندنی كەناڵەكە لە پرۆسەی ریفراندۆمەكەی 25ی ئەیلولی 2017 سەرۆكایەتی بەرەی نەخێریكردوو، لەدوای ئەو پرۆسەیە شاسوار عەبدولواحید لە 19/1/2018 جوڵانەوەی نەوەی نوێی رایگەیاند و بەشداری هەردوو هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و كوردستانی كرد.
سەرەرای كاری سیاسی شاسوار عەبدولواحید تا ئێستاش خۆی خاوەنی میدیاكەو سەركایەو كۆمپانیاكەیەتی  ئەگەرچی رۆژی 21/11/2017 شاسوار لە وتارێكدا رایگەیاند” تەواوی گروپی كۆمپانیاكانی نالیا و پرۆژە بازرگانی و پشكەكانی لە پرۆژەی چاڤیلاند فرۆشتووە بە دوو كۆمپانیای بیانی و دەستبەرداری بووە، هەروەها دەستبەرداری تەواوی پشكەكانی كۆمپانیای نالیا بۆ كاری میدیایی بووە كە خاوەنی كەناڵەكانی  NRTیە”.
شاسوار عەبدولواحید لەبارەی فرۆشتنی كۆمپانیاكانی بڵاویكردەوە” گروپی كۆمپانیاكانی نالیا پێش ئەنجامدانی مامەڵەی فرۆشتنەكەی، بڕی (47 ملیۆن و 684 هەزارو 800) دۆلار قەرزی لای خاوەن یەكەكانی نیشتەجێبوون و هاوڵاتیان و كەس و كۆمپانیاكان هەیە” و سەرباری ئەمە بەبەهای ” بڕی (79 ملیۆن و 240 هەزار) دۆلار یەكەی نەفرۆشراوی هەیە، كە هەردوو بڕە پارەكە واتە قەرزەكان و یەكە نەفرۆشراوەكان دەكاتە (126 ملیۆن و 924 هەزارو 800) دۆلار، لە بەرامبەردا كۆمپانیاكان بڕی (2 ملیۆن و 911 هەزارو 400) دۆلار قەرزارن”.
بەشێوەیەكی گشتی سامانی “كۆمپانیاكانی نالیا” بە هەموو پرۆژەكانییەوە لەناوخۆ و دەرەوەی وڵات بەپێی ئەوەی شاسوار خۆی لە وتارەكەیدا خەمڵاندنی بۆ كردووە، گەیشتوەتە (681 ملیۆن) دۆلار.
شاسوار عەبدولواحید لە دوای پرژە سیاسیەكەیەوە پرۆژە وەبەرهێنانەكانی روبەرووی كێشە بوەتەوە، ئەو، لە سەردەمی كابینەی شەشەمی حكومەتدا بڕی (٤٣ ملیار و ٧٥٠ ملیۆن) دیناری بەقەرزی بۆ تەواوكردنی پرۆژەكانی لە حكومەت وەرگرتووە و تائێستا ئەو قەرزەی نەداوەتەوە و سودی قەرزەكەشی هاتوەتە سەر كە بڕەكەی (16 ملیار دینار)ە، واتە بەكۆی گشتی بڕی (59 ملیار و 750 ملیۆن) دینار قەرزاری حكومەتە، سەرەرای فشارەكانی خاوەن پشكەكانی چاڤیلاند كە ئەو تەنیا لە پرۆژەی (چاڤیلاند) كێشەی لەگەڵ (9 هەزارو 700) كەسدا هەیە، ئەو كەسانە تائێستا نزیكەی (300) سكاڵایان لە دادگاكان لەسەر تۆماركردووە.
ئێستا شاسوار عەبدواحید سەرقاڵبونی بە حزبە سیاسیەكەیەوە، كەمتر دەرفەتی پرۆژەی وەبەرهێنانی هەیەو بە شێوەیەكی سست پرۆژە تەواونەكراوەكانی تەواو دەكات.
 
كۆمپانیا لە هەرێمی كوردستان
بەپێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی گشتیی تۆماری كۆمپانیاكان، تاوەكو كۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی رابردوو، تێكڕای ژمارەی كۆمپانیا تۆماركراوەكان لە هەرێمی كوردستان گەیشتووەتە (30 هەزارو 99) كۆمپانیا، لەم ژمارەیە:
•    (26 هەزارو 777) كۆمپانیا ناوخۆین
•    (3 هەزارو 322) كۆمپانیا بیانین.
بەشی هەرەزۆری كۆمپانیا ناوخۆییەكان لە پشتەوە لەلایەن حزبە سیاسییەكانەوە پاڵپشتی دەكرێن، یاخود بەرپرسانی حزب پشكدارن تێیاندا، هاوشێوەی عێراق، ئێستا لە هەرێمی كوردستانیش وەرگرتنی پۆستی وزاری لەناو حكومەت، سەرچاوەیەكی دارایی بەهێزە بۆ حزبە سیاسییەكان، حزبەكان لەرێگەی وەزیرەكانیانەوە گرێبەستە حكومییەكان بۆ كۆمپانیاكانی نزیك لەخۆیان دەردەچێنن.
زۆربەی كۆمپانیاكان سكاڵا دەكەن لەوەی بەرپرسان داوای پشكیان لێدەكەن، بەبێ بەشداریكردنی بەرپرسان لە گرێبەستەكات، رێگەنادرێت هیچ تەندەرێكیان بۆ دەرچێت.
ئەوە تەنیا هێزە دەسەڵاتدارەكان نییە كە كۆنترۆڵی كۆمپانیاكانیان كردووە، بەشێك لە حزبەكانی تر بە گوێرەی قەبارەی خۆیان كاری سەرمایەگوزاری و بازرگانی بچوك دەكەن، یاخود كارەكتەرە دیارەكانیان سەرقاڵی كاری بازرگانین. 

درەو میدیا

نەبوونى دەرفەتى کارو دامەزراندن منداڵ و ژنانی رۆژهەڵاتى کوردستان ناچار بە کۆڵبەرى دەکەن

“بەهرە مامەندی” لەژێر بارێکى قورسدا لە سنورى مەریوان گیانی لەدەستدا ئەمە یەکەمین قوربانى ژن نیە کە بەهۆى کۆڵبەرییەوە گیانى لەدەستداوەو پێشتریش چەند ژنێک بەهۆى کارى کۆڵبەرییەوە لە سنورەکانى رۆژهەڵات و باشور گیانیان لەدەستداوە، ئەوەش لەپێناو مانەوە لەژیاندا چنگیان لە چیاو شاخە بەرزەکانى سنورى نێوان رۆژهەڵات و باشورى کوردستان کردوە.

بەهرە لە بەیانیەکى زوودا بۆ کارى کۆڵبەرى رووی لەسەر سنورى رۆژهەڵات و باشور کردوە بۆ گواستنەوەى کۆڵەکەی کە تەنیت ٣٠٠ هەزار تمەن نرخى گواستنەوەکەى بوو، بەڵام لەسەر تاتە شاخێک قاچى خلیسکاو کەوتە خوارەوەو گیانى لەدەستدا.

ئەمە دواین قوربانى کارى کۆڵبەرییە لە رۆژهەڵاتى کوردستان لەناو ئەو ژنانەى کە بۆ دابینکردنى ژیانیان رێگاى هات و نەهاتیان گرتووەتە بەر، بەڵام ئەم جارەیان ژن بوو کە بێکارى و هەژارى تەنگى پێهەڵنیوە، ئیستاش بۆ پەیداکردنى بژێوی ژیانیان روو لەکام کارە سەختە دەکەن تەنها بۆ ئەوەى خانەوادەکانیان بێشێوو سەر نەنێنەوەو ژیانى رۆژانە بەڕێ بکەن.

عەلى مەحمودی پیاوێکى کۆڵبەرە لەسنورى سەردەشتى رۆژهەڵاتى کوردستان و بۆ شارپرێس وتى، لەگەڵ سەدان پیاوى کۆڵبەر ژنیش هەن بارى سەختى ژیانیان هەڵگرتووەو روویان لە کۆڵبەرى کردوە، بەوتەى خۆى هەرچەندە ژمارەی ئەو ژنانەى کۆڵبەرى دەکەن کەمن،  بەڵام ئێستا ژمارەکەیان زیادى کردوە.

ناوبراو باس لەوە دەکات کە چەند ژنێک هەن لەگەڵ ئێمە دێن کۆڵبەرى دەکەن، چونکە لە خانەوادەیاندا نەخۆش و کەم ئەندام هەن، ئێمە زۆر هاوکاریان دەکەین، خەڵکیش هاوکاریان دەکەن، بۆیە ئێستا کەمتر دێن بۆ کۆڵبەرى، بەهۆى ئەوەى خەڵکێکى خێرخواز کاریان بۆ دەدۆزنەوە یان پارەیان دەدەنێ بۆ ئەوەى کۆلبەرى نەکەن.

 تا دێت قەیرانى دارایی لەئێراندا قورستر دەبێت بەتایبەت لە سەردەمى سەرهەڵدانى ڤایرۆیسى کۆرۆناو توندکردنەووەى سزاکانى سەر ئێران، ئەو قەیرانەش زیاتر لە هەر شوێنێکى تر لە رۆژهەڵاتى کوردستاندا رەنگیداوەتەوە، ئەم بارودۆخەش وایکردوە بەشێک لە ژنانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بۆ بژێوی ژیانیان ڕوویان لە کاری پڕ مەترسیی کۆڵبەریی کردووە تا خانەوادەکانیان بەخێو بکەن.

پەری عەبدوڵا زادە چالاکوانى بوارى ژنانە لە شارى سنەو ئاماژە بەوە دەکات، لەم دۆخە ئابورییە خراپەى ئێراندا ئەرکى زیاتر کەوتووەتە سەر ژنەکان بۆ بەخێوکردنى منداڵ و خانەوەدانەکان، بۆیە ئێستا بەشێک لەو ژنانەى ئەو ئەرکەیان لە ئەستۆ گرتووە مل دەدەنە کۆڵبەرى. 

ئەو چالاکوانە بە شارپرێسى وت” تائێستا ئامارێکى راست نییە کە بزانین چەند ژن کارى کۆڵبەرى دەکەن، وەلى ژن گەلێک هەن کە لەریزى پیاواندا دەچنە سەر سنورى باشور بۆ کۆڵبەرى، بەڵام ئێمە دەلێن دەبێت دەوڵەت دۆخێک بسازێنێ کە پیاوەکانیش نەچن نەک بەتەنیاى ژنان”.

لەگەڵ ئەوەی پەنابردنى ژنان بۆ کارى کۆڵبەرى لەسەرەتادایەو ژمارەیەکى زۆر نییە، بەڵام رۆژ بە رۆژ ئەو رێژەیە زیاتر دەبێت و لە ئەستۆگرتنى منداڵ و پەککەوتە و گرانى وایکردوە ژنانیش لەسەر سنورەکانى رۆژهەڵات کارى کۆڵبەرى بکەن.

بەپێ راپۆرتى رێکخراوەکانى مافى مرۆڤ لە رۆژهەڵاتى کوردستان نافەرمى ژنان لەناوچە سنورییەکانى هەورامان و پاوە و ناوچەکانی سەلاس باوەجانی و پیرانشارو سەردەشت و بانە دەستى زیادى کردوە.

بەپێى ئامارێکى نافەرمى ئەو رێکخراوانە نزیکەى ٨٠ بۆ ١٠٠ ژن کارى کۆڵبەرى دەکەن کە زۆربەیان تەمەنیان لەنێوان ٣٥ بۆ ٥٠ ساڵیدایە، لەناو کۆڵبەرانى ژندا کەسانى گەنجتریش هەیە کە بەهۆى هەژارییەوە وازى لە خوێندن هێناوەو کارى کۆڵبەرى دەکات.

کەژاڵ ئیلیاسى چالاکوانێکى بوارى ژنانە لە شاری پیرانشارى رۆژهەڵاتى کوردستان رەخنە لە دەوڵەت و بەتایبەت سەرۆک کۆمار دەگرێت کە لە دوو دەورانى سەرۆکایەتى خۆیدا نەیتوانیوە بەڵێنەکانى بۆ چارەسەرکردنى کیشەى کۆلبەرى چارەسەر بکات.

ئەو چالاکوانە بۆ شارپرێس وتى، لەسنورى سەردەشت نزیکەى ٢٠ ژن کارى کۆڵبەرى دەکەن، ئەو ژنانە بەخێوکردنى خانەوادەیان لەسەر شانەو ناچارن بۆ پەیداکردنى نان کۆڵبەری بکەن، چونکە لە رۆژهەڵاتى کوردستان هیچ دەرفەتێکى کار بۆ ژنان لە گۆڕێدا نییە.

ئەو چالاکوانە حاڵەتەکانى جیابوونەوە وایکردوە ژنان پەنا بۆ هەندێک کار بەرن کە لەتواناى ئەواندا نییەو نابێت بیکەن، بەڵام بەوتەى خۆى بەهۆى قورسى بارى ژیان ناچارن کۆڵبەرى بکەن و رووبەرووى مەرگ ببنەوە.

بەدەرلە ژنانیش منداڵانى خوار تەمەنى ١٨ ساڵیش کارى کۆمەلبەرى دەکەن و لە رابردوشدا بەشێک لەو منداڵانە بەهۆى بەفرو سەرماو کەوتنە خوارەوە گیانیان لەدەستداوە کە نوێترینیان گییان لەدەستدانى دووبراى ١٤ ساڵ و ١٧ ساڵ بوون لەسنورى هەورمان.

بەپێی ئامارەکان، هۆکاری سەرەکی گیان لەدەستدان و برینداربوونی کۆڵبەران دەستڕێژی ڕاستەوخۆی هێزە ئەمنییە جۆراو جۆرەکانی ئێرانە، دەسەڵاتدارانی ئێران چەندین جار وتویانە کێشەی کۆڵبەران و بێکاریی چارەسەر دەکەن، بەڵام تا ئێستا هیچیان نەکردووە.

ژنانى كۆڵبەر بەشێکیان بە پۆشینی جلوبەرگی پیاوانە و بەشێکی دیکەشیان بە جلوبەرگی کوردی تایبەت بە خۆیان ئەو کارە دەکەن و زۆرینەی ئەو کۆڵانەشی کە دەیگوازنەوە بریتیە لە نەوت، بەنزین و نان و پێداویستیەکانى دیکە.

بەپێی ئامارەکانى رێکخراوی هەنگاو بۆ مافەکانى مرۆڤ لەساڵى رابردوودا زیاتر نزیکەى ١٠٠ کۆڵبەرى پیاو کە لەناویاندا گەنج و منداڵ هەیە بە تەقەى هێزە ئەمنییەکان و سەرماو کەوتنە خوارەوە گیانیان لەدەستداوەو بریندار بوون.

به‌هدینان؛ زوونێكی مینرێژكراو

له‌ ماوه‌ی 3 مانگی 2020 دا، پێنچ خۆپێشاندان سه‌ریانهه‌ڵداوه‌؛ دهوك، شێلادزێ، كه‌له‌ك، دۆڕیانی كه‌له‌كچی، زاخۆ.
له‌ گه‌ڵ چه‌ندین چالاكی تری جۆڕاوجور، وه‌ك گردبوونه‌وه‌، وخه‌باتی سوشیاڵ مه‌دیا، وهه‌لوێست و ره‌خنه‌ و ..هتد
شه‌وانه‌ چالاكوانان لایف ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ هه‌زاره‌ها خه‌لكی نارازی دروست بوویه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ فیگه‌ره‌كانی سوشیاڵ میدیا و په‌یجه‌ یاخیه‌كانه‌وه‌ ده‌كه‌ن.
به‌ جورێك سوشیاڵ میدیا حه‌ده‌س و رای گشتی دروست كردووه‌ كه كاریگه‌ری له‌سه‌ر گۆڕینی پارێزگاری دهوك و چه‌ند بریارێكی سیاسی و ئه‌منیش هه‌بووه‌.
ئاگادارین كه‌ چون ده‌زگا ئه‌منیه‌كانی پاتی هه‌فتانه‌ پلان داده‌رێژن و نوێده‌كه‌نه‌وه‌ بو سه‌ركوتكردنی بازنه‌ ناڕازیه‌كان، به‌ جورێك له‌ شێلادزێ به‌ كۆته‌ك داده‌مركێنن له‌ باتیفا سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌، له‌ كه‌له‌ك كپ ده‌كه‌ن له‌ زاخۆ سه‌رده‌نێته‌وه‌، له‌ دهوك دورپێچیان ده‌كه‌ن له‌ كه‌له‌كچی وشه‌نگاڵ ده‌گه‌شێته‌وه‌..
پارتی ته‌نها بیر له‌ چونیه‌تی دامركاندن ده‌كاته‌وه‌، كه‌چی بازنه‌ نارازایه‌كان خه‌ریكه‌ ببنه‌ گورزێكی رێكخراو، ته‌نانه‌ت گروپی یاخی بچوك بچوك دروست بوونه‌وه‌ و په‌یامی ئاگرینی دژ به‌ ده‌ستهه‌لاتی پارتی ده‌ده‌ن.
ته‌نانه‌ت چالاكی هه‌بووه‌، به‌رپرسی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی ئه‌منی به‌ ته‌له‌فونی خۆی په‌یوه‌ندی به‌ چالاكوانانه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ بێده‌نگ بن وجۆله‌ی مه‌كه‌ن، كه‌چی بو كاتی دیاریكراو چالاكیه‌كه‌ی رویداوه‌ و وه‌ك ته‌حه‌دیه‌ك..
مامه‌ڵه‌ی پارتی چه‌نده‌ توندوتیژه‌، ئه‌وه‌ندی ئالنگاری له‌ ده‌ڤه‌ری بادینان زیاتر ده‌بێت، رێك وه‌ك ئه‌و بنه‌ما فیزیایه‌ی كه‌ ده‌لێت “گوشار؛ هێز دروست ده‌كات”.
گرتن، رفاندن، تیروركرن، بانگردن بو ده‌زگا ئه‌منیه‌كان، هه‌ڕه‌شه‌كرن، ده‌ركردن، نانبڕكردن، بێبه‌هركردن، هه‌موو میتودی تری گۆشار و فشاری تاقی كردووته‌وه‌ كه‌چی به‌هدینان هه‌ڕ گه‌رموگورتر ده‌بێت.
عومه‌ر ئوره‌یی به‌رپرسی لقی پارتی له‌ ئامێدی، ووتی ده‌ستی ده‌ره‌كی ده‌بڕین ته‌داخو بكات له‌ شێلادزێ، و پارێزگاری نوێش كه‌ سه‌ر به‌ هه‌مان باڵه‌ توندره‌و و ئه‌منیه‌كه‌ی ماڵی بارزانی یه‌، له‌ یه‌كه‌م لێدوانی دا هه‌ره‌شه‌ی سنور دانانی بو ئازادیخوازان كرد،، كه‌چی بازنه‌ی ته‌حه‌دیه‌كه‌ش روژ به‌ ڕوژ گه‌وره‌تر ده‌بێت!
پارتی له‌ خوپێشاندانه‌كانی دهوكی فه‌رمانبه‌ران، ئه‌وه‌نده‌ په‌شوكاو ببوو، ته‌نانه‌ت لاهوری شێخ جه‌نگی كرده‌ په‌هله‌وانی به‌هدینان!
واته‌ به‌هدینان له‌ قه‌ڵای خۆی گۆڕی بو گۆڕه‌پانی ململانێیه‌كی سیاسی له‌ گه‌ڵ نه‌یاره‌كانی، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ڕووی سیاسی پاشه‌كشه‌یه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ پارتی خۆی ده‌زانێت مه‌ترسی پله‌ یه‌ك خۆدی به‌هدینیه‌‌كانن بو رۆخانی قه‌لاكه‌ی خۆی، چونكه‌ هه‌ر دابرانێك له‌ له‌شی وكیسی كه‌م ده‌كاته‌وه‌.
به‌ هۆی فه‌شه‌لی حكومه‌ته‌كه‌ی مه‌سرور بارزانی یه‌‌وه‌ له‌ ڕووی ئیداری و ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان، هه‌میشه‌ به‌ بیانوویه‌ك دابرانێك دروست ده‌بێت له‌ كومه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌ گشتی و له‌ به‌هدینان به‌ تایبه‌ت.
واته‌ شه‌ره‌كه‌ له‌ وه‌ گه‌وره‌تر بووه‌، پارتی بێت یه‌خه‌ی من وه‌كو رۆژنامه‌نوسێك یاخود چالاكوانێكیتری دیاریكراو بگرێت، ئێستا هاواری كچه‌ زاخۆیه‌ دایك لێكۆژاروكه‌ی زاخۆ، وپیره‌پیاوه‌كه‌ی هه‌ركی كه‌له‌ك، وفرمێسكی پولیسه‌كه‌ی سلێڤانه‌یی ولایفی فلانه‌ ،، هه‌مووی به‌ڕه‌ی تازه‌ی دژ به‌ پارتین.
پارتی كارگه‌ی دروستكردنی نه‌یاره‌ بۆ خۆی، تو لێبنواڕه‌؛ نزیكه‌ی 33% له‌ شاخه‌كانی به‌هدینان له‌ ده‌ست سه‌رسه‌خترین نه‌یاری پارتی یه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌یه‌!
وشه‌نگاڵ و ناوچه‌ ئێزدیه‌كان كه‌ له‌ ڕوبه‌ری به‌هدینان 15% پێك دێنن، به‌ هۆی كۆمكوژی خه‌لكه‌كه‌یان و بێهه‌لوێستی پارتی، هه‌موو بوونه‌ته‌ مینی ژێر قاچی پارتی!
تو بنێره‌؛ جموجولی ئاغا نه‌یاره‌كانی پارتی (جه‌وهه‌ر هه‌ركی، زه‌ید عمر ئاغای سورچی، محمد تاهری زێباری،،،) هه‌مووی بوونه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر ژیانی سیاسی پارتی وئاینده‌ی خستوته‌ مه‌ترسیه‌وه‌!
زوربه‌شی له‌ ئه‌نجامی مامه‌ڵه‌ ناته‌ندروستی و نا سروشتی پارتی بووه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و بازنانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆی، ته‌نانه‌ت قوڵتر و راشكاوتر بلێم؛ پارتی وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی ده‌ستهه‌لاتداری خێزانێكی دیاریكراو، هه‌رگیز له‌ گه‌ڵ بنه‌ماكانی دیموكراسی و قوبلكردنی به‌رامبه‌ر ناتوانێت خۆی بنیاتبنێت، بویه‌ ناچاره‌ هه‌میشه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی دیموكراسی و بڕوابوون به‌ ئازادی به‌رامبه‌ر بجوڵێ..
هه‌ر ئه‌و نهێنییه‌شی والێكردووه‌، مێرنشینێك له‌سه‌ر ئه‌ساسی هێزی چه‌كدار و پاره‌به‌خشی خۆی رابگرێت، كه‌ ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ش لێ قه‌تیسكرایه‌وه‌، هیچ شتێك وه‌ك قه‌ناعه‌تێك بو مانه‌وه‌ و ئینتیما نامێنێ و هه‌ر زوو هه‌ڵده‌وه‌رێ.
پارتی گه‌یشتووته‌ قه‌ناعه‌ت كه‌ ته‌نها هه‌ڵ بو به‌رامبه‌ر بره‌خسێ، راده‌په‌ڕێ، واته‌ هیچ ئاسویه‌ك نه‌ماوه‌ بو قه‌وانی چاكسازیه‌ ساخته‌كه‌، بویه‌ روحیه‌تی یاخی بوون و شورشگێری وه‌ك قه‌زیه‌یه‌كی هه‌ره‌له‌پێش بووته‌ سیمبولی ووتاری به‌هدینیه‌ ناڕازیه‌كان، وبه‌هدینانیش بووته‌ سه‌كۆی جوڵه‌ی جه‌ماوه‌ری و ئوپوزسیونی جاده‌ ودوریش نابینم ببێته‌ گۆڕستانی پارتی.

شیروان شیروانی:

ئایا تەقینەوەكەی بەیروت هێرشی ئەتۆمی بوو؟

د. سەنگەر سیەد قادر 

 تا ئێستا هیچ لایەنێك بەرپرسیارێتی خۆی لە تەقینەوەكەی بەیروت ڕانەگەیاندووە بەڵام سێ گریمانە هەیە بۆ تەقینەوەكە:

 بەرپرسانی لوبنان باس لە تەقینەوەی كۆگای نیتراتی ئامۆنیا دەكەن بەهۆی ئاگرێكەوە، هەندێك باس لە هێرشی موشەكی  ئیسرائیل دەكەن، پێشتر ناتانیاهۆ باسی لە مەترسی كۆگاكردنی موچەكی حزبوڵا لە بەندەری بەیروت كردبوو ،هەندێكیش باس  لە دەستی حزبوڵا دەكەن لە تەقاندنەوەی ئەو كۆگایە، ئەویش لە پێناو خۆدەربازكردن لەو فشارە ئابوری و سیاسی و ناوخۆییانەدا. 

🔹 دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بەرەبەیانی ئەمڕۆ ڕایگەیاند كە گفتووگۆی لەگەڵ ژەنەڕاڵەكان كردووە و پێیان ڕاگەیاندووە تەقینەوەكەی بەیروت پێدەچێت هێرش بێت لە ڕێگەی بۆمبێكی ترسناكەوە و وەك هێرشێكی مەترسیدار وایە بەڵام دوای كاتژمیرێك لە تەقینەوەكە ئیسرائیل ڕایگەیاند هیچ پەیوەندییەكی بە تەقینەوەكەی بەیرووتەوە نیە.

🔹- لەبەیروت چی ڕوویدا…؟

بەپێی لێدوانی وەزیری ناوخۆی لوبنان و حسان دیابی سەرۆكی حكومەتی لوبنان تەقینەوەكەی بەیروت لە ئەنجامی تەقینەوەی (٢٧٥٠)تەن مادەی تەقینەوەی نیتراتی ئامۆنیایەوە بووە كەلە ساڵی ٢٠١٤ لە بەندەری بەیروت كۆگا كراوە.

بەپێی ناوەندی چاودێری بومە لەرزەی ئەردەن تەقینەوەكە هێزی ٤.٥ پلەی ڕێختەری بومەلەرزەیەكی هەبووە و بەپێی ڕاپۆرتی ناوەندنی جیۆلۆجی ئەوروپیش لە دووری ٢٤٠ كیلۆمەترەوە تەقینەوەكەوە هەستی پێكراوە و هێزی تەقینەوەی ١٥٠٠٠ هەزار كیلۆگرام TNT هەبووە، ئەمەش وایكردووە تا ئیستا زیاتر لە ١٠٠ كوژراو و ٤٠٠٠ برینداری لێبكەوێتەوە و زیانی ئابوری ٥ ملیار دۆلاری بە بەیروت گەیاندووە و گەڕەكەكانی ئەشرەفیە و كەرەنتینە و جمیزەی نیزك بەندەری بەیروت وێران بووە

🔹- كێ ئەنجامدەری تەقینەوەكەی بەیروت بووە..؟

هەتا ئێستا هیچ لایەنێك بەرپرسیارێتی خۆی لە تەقینەوەكە ڕانەگەیاندووە بەڵام سێ گریمانە هەیە بۆ تەقینەوەكە:

١- تەقینەوەی كۆگای نیتراتی ئامۆنیاكە بەهۆی ئاگرێكەوە بووە كەلە نزیك شوێنی كۆگاكردنەكەوە كەوتووەتەوە ئەم گریمانە لێدوانی بەرپرسانی لوبنان پشت ڕاستی دەكاتەوە.

٢- سیناریۆی دووەم بریتیە لە هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئەو كۆگایە كە مووشەكی مەترسیداریشی تێدا كۆگا كراوە چونكە ساڵی ٢٠١٨ بنیامین ناتانیاهۆ لە كۆنگرەی ساڵانەی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕایگەیاند كە حیزبوڵا موشەكی مەترسیدار لە بەندەری بەیروت كۆگا دەكات كە شوێنێكی مەترسیدارە و شوێنی نتشتەجێ بوونە

هاوكات لەكاتی هێرشەكەدا دوو فڕۆكەی ئیسرائیل لە ئاسمانی ناوچەكەدا بینراون و هۆكارێكی دیكە گرنگی بەندەرەكەیە كە لە ساڵی ٢٠٠٧ و داگیركردنی بەیروت لەلایەن حیزبوڵاوە ئەو بەندەرە چەكدارانی حیزبوڵا دەستیان بەسەردا گرتووە و بووە بە سەر چاوەی داهات و هەناردەی چەك بۆ حیزبوڵا و ئەمەش وادەكات ببێت بە ئامانجێكی گرنك بۆ لێدان لە حیزبوڵا

هاوكات تەقاندنەوەی بەندەرەكە بەرپرسیارێتی دەخاتە ئەستۆی حیزبوڵا و شەقام لە حیزبوڵا توڕەدەكات و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش تەقینەوەكە مەترسی حیزبوڵا و چەكەكانی بۆ سەر جیهان دەكاتە پرسێكی جێگای سەرنج و حیزبوڵا دەخاتە بەردەم ئەگەری سەپاندنی سزای نێودەوڵەتی

لەلایەكی دیكەوە سەرچاوەی مادەكە ئێران بووە ئەمەش وادەكات پشتیوانی ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆ درێژكردنەوەی قەدەغەی هەناردەی چەك بۆ ئێران بەهێز بێت و ئێران و مەترسییەكانی لەسەر ناوچەكە زەق تر دەكاتەوە

٣- سیناریۆی سێهەم ئەوەیە كە حیزبوڵا خۆی كۆگاكەی تەقاندبێتەوە ئەمەش بۆ خۆ دەربازكردن لەو فشارە ئابوری و سیاسی و ناوخۆییە كەلەسەریەتی بۆ ئەوەی فشارەكان نەهێڵێت و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ناچار بكات پشتیوانی لوبنان بكەن و گەمارۆری دارایی سەر ئەو وڵاتە هەڵبگرن

🔹- بۆچی ئیسرائیل و حیزبوڵا خۆیان لە تەقینەوەگە بێدەنگ كردووە..؟

ئیسرائیل دوای هێرشەكە ڕایگەیاند پەیوەندی بە تەقینەوەكە نییە چونكە ئەگەر ئیسرائیل ئەنجامدەری هێرشەكە بێت بەرپرسیارێتی گەورەی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەكەوێتە سەر و كاریگەری خراپیش لەسەر ڕۆڵی دەبێت لە ناوچەكەدا

هەربۆیە وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل دوێنێ جیاواز لە ڕابردوو كە هەركات تەقینەوەیەك ڕوویدابێت حیزبوڵای تۆمەتبار كردووە بەڵام دوێنێ هیچ ئاماژەیەكی بەوەنەكرد كە حیزبوڵا تاوانبارە و ئاماژەشی بەوە نەكرد كە مادەكان لەلایەن حیزبوڵا و ئیرانەوە كۆگاكراوە لەكاتێكدا ساڵی ٢٠١٨ ناتانیاهۆ بە ئاشكرا ئاماژەی پیكردبوو

هەرچی حیزبوڵاشە بێدەنگە چونكە بەرپرسیارێتی زیان و كۆگاكردنی ئەو بڕە زۆرەی لە نیتراتی ئامۆنیا دەكەوێتە ئەستۆ و لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوەش كاری گەری خراپی لەسەر ئەو حیزبە دەبێت

هەربۆیە حیزبوڵاش جیاواز لە ڕابردوو كە بە حەق و ناحەق ئیسرائیلی بەوە تۆمەتبار دەكرد كەلە پشت تەقینەوەكانی لوبنانەوەیە ئەمجارەیان بێدەنگە و پەنجەی تۆمەتی بۆ ئیسرائیل درێژ نەكرد

🔹- كاریگەری تەقینەوەكە لەسەر عێراق:

لە ڕووی سیاسی و ئەمنییەوە تەقینەوەكە كاریگەری لەسەر عێراق دەبێت ئەگەر پشت ڕاستبوونەوەی هەركام لەو گریمانانەی كە باسكرا، چونكە تەقینەوەكە هۆشداری و بە ئاگا هێنانەوەی شەقام و كۆمەڵگای عێراقییە لە مەترسی كۆگاكردنی چەك لەناو گەرەكەكاندا لەلایەن حەشدی شەعبییەوە بە تایبەت لە ناچەی شەقامی فەلەستینی بەغداد كە بووە بە جێگای كۆگاكردنی مووشەك و بۆئەوەی لە هێرشی ئیسرائیل و ئەمەریكا بیپارێزن چونكە ناوچەیەكی قەرەباڵغی نیشتەجێ بوونە

هاوكات ئەگەر سیناریۆی دووەم پشت ڕاست بكرێتەوە و ئەنجامدەری هێرشەكە ئیسرائیل بێت ئەوا هۆشدارییە بۆ حەشد و ئێران كە ئیسرائیل گوێ بە كاردانەوە و زیانەكان نادات ئەگەر بكەوێتە مەترسییەوە و دووبارە بوونەوەی سیناریۆی تەقینەوەكەی بەیروت لە جرف سەخر و بەغداد ئەگەرێكی كراوەیە و ئەمەش میلیشیاكان دەترسێنێت

🔹- ئەگەرەكانی دوای تەقینەوەكان:

لوبنان لەدوای سەربەخۆی لە ساڵی ١٩٤٣ و دواتر كشانەوەی هێزەكانی فەرەنسا لە ساڵی ١٩٤٦ ئەو وڵاتە بوو بەناوەندێكی گرنگی ئابوری تا ساڵی ١٩٦٣ گواستنەوەی شەڕی ئیسرائیل فەلەستین بۆ گۆڕەپانی لوبنان و دواتر مایەك پوچ بوونی ئابوری و تەقینەوە بەردەوامەكانی ساڵانی حەفتاكان و دواتر شەڕی ناوخۆی ساڵانی هەشتا و دروستبوونی حیزبوڵا و داگیركاری لوبنان لەلایەن سوریاوە كە ساڵی ٢٠٠٤ دوای تیرۆركردنی حەریری لە لوبنان كشایەوە

بەڵام ساڵی ٢٠٠٧ شەری ئیسرائیل و حیزبوڵا لە دوای شەڕی یەكەمی ساڵی ١٩٩٩ دەستپێكردەوە و لوبنان بوو بە چەكی ململانێ و شەڕی بەرەی ئێران و ئیسرائیل و تا ئێستاش ئەو شەڕە بەردەوامی هەیە و دۆخی ئابوری لوبنانی بۆ ئاستێكی مەترسیدار داڕماندووە

لە ڕووی سیاسیشەوە لوبنان لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ و دواتریش بە پێی ڕێكەوتنامەی تائیفی ساڵی ١٩٨٧-١٩٨٩ دەسەڵات بەسەر مەزهەب و ئاینەكاندا دابەشكراوە كە سەرۆك كۆمار بۆ مەسیحی و سەرۆك وەزیران بۆ سونە و سەرۆكی پەرلەمان بۆ شیعەیە

بەڵام ئەم. دابەشكارییە كێشەكانی لوبنانی چارەسەر نەكرد چونكە لەناو مەسیحیەكاندا مارۆنی و ئەرمەن ئەرسەدۆكس هەیە و لەناو شیعەكاندا بزوتنەوەی ئەمل و حیزبوڵا و ئەنجومەنی ئیسلامی شیعەی پشتیوانی سعودیە هەیە و لەناو سونەكانیشدا ٧ حیزبی سیاسی هەیە ئەمە جگە لە شەركەس و دوورزەكان

ئەم بەرە جیاوازییە وایكردووە كە لە ساڵی ١٩٧٦ تا ئیستا ٨ بنەماڵە حوكمی لوبنان بكەن و لە ساڵی ١٩٨١ بكەونە شەڕی ناوخۆ و لوبنان بكەن بە ١٢ دەوڵەت لەناو یەك دەوڵەتدا بە جۆرێك هیچ لایەنێك ناتوانێت بچێتە شار و گوندەكانی لایەنێكی دیكە و لە ڕووی ئابوریشەوە پشك و سامانی لوبنان بەسەر ئەو بنەماڵانەدا دابەشكراوە و لە ڕووی ئەمنیشەوە زیاتر لە ١٩ گروپی چەكداری میلیشیای هەیە و سوپای لوبنانیش تەنها كارتۆنیە و لاوازە

🔹- دەر ئەنجام:

١- تەقینەوەكە گۆڕانكارییەكانی لوبنان خێرا دەكات و لە هەڕ سێ سیناریۆكەشدا حیزبوڵا لاوازتر دەكات

٢- تەقینەوەكە جیهان و ناوچەكەی لە مەترسییەكی گەورە بەئاگا هێنایەوە ئەویش مەترسی بوونی چەك و تەقەمەنییە لە دەستی میلیشیا چەكدارەكان و بازرگانی پێوەكردنی

٣- نیتراتی ئامۆنیا مادەیەكی تەقەمەنی بەهێزە و لە پیشەسازی چەكدا بەتایبەت لە دروست كردنی مووشەكدا بەكار دێت و سوپای لوبنانیش هیچ كارگەیەكی چەكی نیە و تەنها حیزبوڵایە كە بەئاشكرا ڕایگەیاندووە پیشەسازی دروستكردنی مووشەكی لە ساڵی ٢٠١٥ پەرەپێداوە

٤- لە دوای تەقینەوەكەی بەیروت چاوەكان زیاتر دەكەوێتە سەر عێراق و مەترسی میلیشیا چەكدارەكان

٥- تەقینەوەكە لە ڕووی ئابوری لوبنان و دۆخی ژیانی خەڵكەوە زیانی گەورە بە لوبنانیەكان. دەگەیەنێت چونكە بەندەری بەیروت كە تاكە سەرچاوەی هەناردە و هاوردەی لوبنانە وێران بووە زیاتر لە ساڵێكی پێویستە بۆ بنیات نانەوەی.